مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

بررسی و ارزیابی مدخل «علوم اجتماعی و قرآن» در دایرة‌المعارف قرآن (EQ)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مدرسی معارف قرآن و حدیث، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران.
2 استادیار گروه مدرسی معارف قرآن و حدیث، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
از‌آنجا‌که بُعد اجتماعی قرآن یکی از ابعاد مهم و تاثیرگذار قرآن در جامعۀ اسلامی است، در این مقاله، مدخل «علوم اجتماعی و قرآن» در دایرة‌المعارف قرآن (EQ) موردِ بررسی قرار گرفته است. نگارندگان در دو بخشِ ادعاهای نویسنده در پنج محور اصلی و ارزیابی آن‌ها به نقد روشی، نقد محتوایی و در انتها مغفولات نویسنده پرداخته‌اند. در نقد روشی پراکندگی مباحث و بی‌انسجام بودن بحث‌ها، بی‌ارتباطی برخی بخش‌ها با‌عنوانِ مدخل و استناد به برخی آراء و غفلت از برخی دیگر و در نقد محتوایی ضمن انتقاد از ضعف محتوای مدخل، سه محورِ اصلیِ «بافتار وحی قرآنی»، «قرآن و زبان‌شناسیِ اجتماعی» و «مطالعات موردی معاصر» مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند و در قسمت مغفولات نویسنده، دو محورِ برون‌قرآنیِ «بینش جامعه‌شناختی دربارۀ قرآن» و درون‌قرآنیِ «مضامین اجتماعی قرآن» موردِ بررسی قرار گرفته و مشخص شد که نویسنده به بُعد اول بسیار ضعیف پرداخته و از بُعد دوم کاملاً غفلت ورزیده است. علت سطحی‌بودن مقاله نیز همین مسئله است. این پژوهش به‌روشِ توصیفی تحلیلی و کتابخانه‌ای انجام شده و از نرم‌افزار ایکس‌مایند برای گردآوری و تقسیم‌بندی هرچه بهتر داده‌ها بهره برده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Review and evaluation of the entry "Social Sciences and the Qur'an" in the Qur'an Encyclopaedia

نویسندگان English

samaneh mirmoradi 1
Alireza Nobari 2
2 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Studies. Faculty of theology and Islamic, University of Tehran, Tehran, ,
چکیده English

Since the social dimension of the Qur'an is one of the most important and influential aspects of the Qur'an in the Islamic society, in this article, the entry "Social Sciences and the Qur'an" in the Qur'an Encyclopaedia (EQ) has been examined. In two parts of the author's claims in five main axes and their evaluation, the authors have dealt with methodological criticism, content criticism and finally the author's omissions. In criticizing the method of dispersing the discussions and the incoherence of the discussions, the irrelevance of some parts with the title of the entry and citing some opinions and neglecting others, and in criticizing the content while criticizing the weakness of the content of the entry, the three main axes of " Context of Qur'anic Revelation", "Quran and Social Linguistics" and "Contemporary Case Studies" have been evaluated and in the author's omissions section, two extra-Qur'anic axes of "Insight Sociological about the Qur'an" and intra-Qur'an "social topics of the Qur'an" were examined and it was found that the author paid very little attention to the first dimension and completely neglected the second dimension. The reason for the superficiality of the article is the same. This research was carried out by descriptive-analytical and library method
and XMind software was used to collect and divide the data as best as possible.

کلیدواژه‌ها English

Qur'an encyclopedia
Dale Eilkeman
social Sciences
Quran
-         قرآن کریم
1.       ابوزید نصر، حامد، (۱۹۹۴).  «نقد الخطاب الدینی». مصر- قاهره: سینا للنشر.
2.       امین، محمد (۱۳۷۶). «پیشگامان مسلمان تجددگرایی در عصر جدید»، ترجمۀ حسن یوسفی اشکوری. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
3.    ایازی، سید محمدعلی (۱۳۸۸). "گرایش اجتماعی در تفاسیر معاصر قرآن مجید"، فصلنامه الهیات اجتماعی، شماره اول، ص­ص103-149.
4.       ایازی، محمدعلی (۱۳۸۰). «قرآن و فرهنگ زمانه». رشت: کتاب مبین.
5.       ایروانی، جواد و سید ابوالقاسم حسینی زیدی  (1392). "اعجاز قرآن در سنت­های اجتماعی"، دوفصلنامۀ قرآن و علم، سال هفتم، شماره 13، ص­ص71–96.
6.       ایزدی مبارکه، کامران (1376). «شروط و آداب تفسیر و مفسر»، چاپ او. تهران: امیرکبیر.
7.       ایزوتسو، توشیهیکو (۱۳۸۱). «خدا و انسان در قرآن»، ترجمۀ احمد آرام. تهران: شرکت سهامی انتشار.
8.       آقایی، محمدرضا (1388). "روش­شناسی تفسیر اجتماعی قرآن"، دوفصلنامه قرآن و علم، سال­3، شماره­5، ص­ص۱۱- ۳۵.
9.       آیکلمن، دِیل (1397). «دایره­المعارف قرآن (مترجم: ابراهیم موسی­پور بشلی)». تهران: مؤسسۀ انتشارات حکمت.
10.   بابائی، علی اکبر (1379). «روش­شناسی تفسیر قرآن»، چاپ اول. تهران: پژوهشکدۀ حوزۀ و دانشگاه و سازمان سمت.
11.   بروکوپ، جاناتان (1397). «دایره­المعارف قرآن»، ترجمۀ سعید عدالت­نژاد. تهران: مؤسسۀ انتشارات حکمت.
12.   بغوی، حسین بن مسعود (بی­تا). «معالم التنزیل فی تفسیر القرآن»،  به تحقیق عبدالرزاق المهدی.‌ بیروت: داراحیاء التراث العربی، جلد­۳.
13.   توسلی، غلامعباس (1380). «جامعه‌شناسی دینی». تهران: نشر سخن.
14.   جوادى آملى، عبداللّه (1385). "اسلام دین زنده و همیشه جاوید"، نشریۀ پاسدار اسلام، شماره 297، ص­ص7 -10.
15.   خدوری، مجید (۱۳۶۶). «گرایش­های سیاسی در جهان عرب»، ترجمۀ عبدالرحمان عالم. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین­المللی.
16.   خوش­منش، ابوالفضل (1378). "آموزش قرآن در مکتب رسول اکرم(ص)"، نشریه مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره ۱۸، ص­ص ۶۵–۸۰.
17.   خوش­منش، ابوالفضل (1380). "مراکز آموزشی قرآن کریم"، نشریۀ مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره ۲۶، ص­ص ۲۱- ۴۴
18.   دورانت، ویلیام جیمز (1337). «تاریخ تمدن»، ترجمه احمد آرام و شرکا، تهران: انتشارات اقبال.
19.   ربانی گلپایگانی، علی (1391). «وحی­شناسی: ماهیت و ویژگی­ها». قم: انتشارات ارئد.
20.   رضایی اصفهانی، محمدعلی (1377). "قرآن و فرهنگ زمانه نشریه معرفت"، شماره ۲۶، ص­ص۴۴-۵۳.
21.   رضایی­اصفهانی، محمدعلی (بی­تا). «منطق تفسیر قرآن (۵)، قرآن و علوم طبیعی و انسانی».
22.   رضایی­اصفهانی، محمدعلی و جواد پورحسین (۱۳۷۶). "تأثیر آموزه­های علوم تجربی در پژوهش­های قرآنی"، نشریۀ دانشگاه انقلاب،  شماره ۱۱۰، ص­ص۱۴۳-۱۶۰.
23.   سوچک، پریسیلا (1397). «دایرة­المعارف قرآن»، ترجمه: نگین میری. تهران: مؤسسۀ انتشارات حکمت.
24.   سیوطی، جلال­الدین (بی­تا). «الاتقان فی علوم القرآن»، جلد ۱. بیروت: دارالمعرفه.
25.   شولر، مارکو (1399). «دایرة­المعارف قرآن»، ترجمۀ سید علی آقایی. تهران: مؤسسۀ انتشارات حکمت.
26.   الصباغ، محمد بن لطفی (1408). «بحوث فی اصول التفسیر». بیروت: المکتب الاسلامی.
27.   صدوق، محمد بن علی ابن بابویه (1413). «من لا یحضره الفقیه». قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
28.   طباطبایی، سید محمد حسین (۱۳۷۶). «قرآن در اسلام». تهران: دارالکتب الاسلامیه.
29.   طباطبایی، محمدحسین (1375). «المیزان فی تفسیر القرآن». قم: نشر جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.
30.   عبدالمجید، طالب­تاش (1387). "قرآن و فرهنگ عصر نزول"، نشریۀ قبسات، شمارۀ ۴۸، ص­ص۷۹-۹۶.
31.   علمی، قربان (1382). "مدخلی بر نظریۀ دینی مرتضی مطهری"،  مقالات و بررسی­ها. دفتر 74، ص­ص61 – 73.
32.   غفاری، علی‌‌اکبر و محمد بن یعقوب کلینی و محمد آخوندی (۱۳۶۳–۱۳۶۵). «الکافی». تهران: دار­الکتب الإسلامیة.
33.   غفاری­فر، حسن و صفورا سالاریه (۱۳۹۸)، "نگاه فرایندی به سنت­های اجتماعی در سوره اسراء"، نشریۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، شماره ۲۵، ص­ص۵۳-۷۴.
34.   غنیمه، عبدالرحیم (1372). «تاریخ دانشگاه‏های بزرگ اسلامی»، ترجمۀ نورالله کسائی. تهران: مؤسسۀ انتشارات دانشگاه تهران.
35.   فان دورنـ­هردِر، نِلی (۱۳۹۷). «دایره­المعارف قرآن»ترجمۀ محمدطاهر ریاضی­ارسی. تهران: مؤسسۀ انتشارات حکمت.
36.   فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر (بی­تا). «مفاتیح الغیب». بیروت: دار احیاء التراث العربی، جلد ۲۰.
37.   کلانتری، ابراهیم (1380). "وحی و فرهنگ عصر نزول، نشریه علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)"، شمارۀ ۴۰، ­ص۱۱۳-۱۴۰.
38.   گراهام، ویلیام (1399). «دایرة­المعارف قرآن»، ترجمۀ مهرداد  عباسی. تهران: مؤسسۀ انتشارات حکمت.
39.   لوبون، گوستاو (1380). «تاریخ تمدن اسلامی و عربی»، ترجمۀ سید محمدتقی فخر دایی. تهران: افراسیاب.
40.   ماتیوسن­دنی، فردریک (1397). «دایرة­المعارف قرآن»، ترجمۀ فرهنگ مهروش. تهران: مؤسسۀ انتشارات حکمت.
41.   مجلسی، محمدباقر (1403). «بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار». بیروت: مؤسسۀ الوفاء.
42.   محدثی، حسن (1400). "نشست بررسی مدخل «علوم اجتماعی و قرآن»"، بیست­و­چهارمین نشست از سلسله نشست‌های رمضانی. سایت دین‌آنلاین با عنوان «سی شب سی مدخل».
43.   محصص، مرضیه و کاظم قاضی­زاده و محمدعلی ایازی (1394). "علامه محمد­حسین فضل­الله و اندیشۀ همزیستی اجتماعی در تفسیر آیات قرآن"، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شمارۀ ۲۵، ص­ص۱۰۱–۱۲۰.
44.  مدبر، محمد حسین (1389). "بررسی گرایش اجتماعی در تفسیر قرآن"، دو فصلنامه قرآن و علم، سال چهارم، شماره ۶، ص­ص۱۸۵-۲۰۴.
45.   معرفت، محمد هادی (1380). "زن در نگاه قرآن و در فرهنگ زمان نزول"، ترجمۀ حسن حکیم­باشی، نشریۀ پژوهش­های قرآنی، شمارۀ ۲۵ و ۲۶ ص­ص ۲۶ تا ۵۳.
46.   معرفت، محمد هادی (۱۳۸۲). "قرآن و تأثیرپذیری از محیط"، قبسات، شماره ۲۹.
47.   مکارم شیرازی، ناصر (1374). «تفسیر نمونه»، چاپ اول، جلد 20. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
48.   نجاتی حسینی، سید محمود (1389). "جامعه­ شناسی دین و جامعه­ شناسی دینی و جامعه-خداشناسی (بازخوانی انتقادی-مقایسه‌ای از سنت­های فکری در دین­پژوهی اجتماعی و فرهنگی)"، دوفصلنامه اسلام و علوم اجتماعی س 2، ش 4، ص­ص ۷۷ تا ۱۲۰.
49.   وینتر، تیموتی (1397). «دایرةالمعارف قرآن»، ترجمۀ سیده زهرا مبلغ. تهران: مؤسسۀ انتشارات حکمت.
50.   هادی، قربانعلی (۱۳۸۸). «نقد مبانی هرمنوتیکی نظریه قرائت‌های مختلف از دین». قم: انتشارات بین­المللی المصطفی.
51.   هادی، قربانعلی (1393). "هرمنوتیک متن در اندیشه نصر حامد ابو زید"، نشریۀ پرتو خرد، شماره 5 و 6 ص­ص74 -95.
52.   هادی، قربانعلی (1396). "نصر حامد ابوزید و منطق فهم دین"، نشریۀ پرتو خرد، شماره ۱۴، ص­ص۱۹۷-۲۱۶.
53.   همیلتون، ملکم (1381). «جامعه‌شناسی دین»، ترجمۀ محسن ثلاثی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی انتشاراتی تبییان، چاپ دوم.

  • تاریخ دریافت 12 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 06 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 27 فروردین 1403