مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

دلالت‌های اجتماعی آیه «فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ»، از منظر تفاسیر معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه علوم سیاسی دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا، همدان ، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده علوم انسانی دانشگاه بوعلی سینا، همدان ، ایران
3 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه بین المللی علامه عسکری . دانشکده اصول الدین تهران.
چکیده
آیه هفتم سوره انشراح، با تعبیر «فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ»، پس از یادکرد مجموعه‌ای از الطاف الهی نسبت به پیامبر اکرم (ص) و تأکید بر همراهی یسر با عسر، آن حضرت را به استمرار تلاش و مجاهدت فرا می‌خواند. مسئله پژوهش حاضر، تبیین دلالت‌های اجتماعی این آیه بر پایه خوانش تفاسیر معاصر و تفکیک میان مفاد تفسیری و استنباط‌های اجتماعی حاصل از آن است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، دیدگاه علامه طباطبایی در المیزان، مکارم شیرازی و همکاران در تفسیر نمونه، ابن‌عاشور در التحریر والتنویر و سید قطب در فی ظلال القرآن را بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مفسران، با وجود تفاوت در تعیین متعلق «فرغت»، در اصل استمرار عمل و نفی سکون و تعطیلی مسئولیت اشتراک دارند. در این میان، ابن‌عاشور با تأکید بر «تعاقب الأعمال» و پیوند آن با «تقریر الدین ونفع الأمة»، ظرفیت اجتماعی آیه را آشکارتر بیان کرده است. از مقایسه دیدگاه‌ها، هفت دلالت اجتماعی قابل استخراج است: استمرار مسئولیت، فرهنگ تلاش و فعالیت هدفمند، بهره‌گیری از فرصت، پیوند مسئولیت فردی با خیر عمومی، استمرار حرکت اصلاحی، جهت‌مندی الهی فعالیت و تبدیل نعمت و گشایش به زمینه مسئولیت بیشتر. برآیند پژوهش نشان می‌دهد که آیه، در کنار معنای عبادی و تربیتی، الگویی از انسان و جامعه مسئول ارائه می‌کند که در آن پایان یک مأموریت، آغاز مسئولیتی دیگر و فعالیت اجتماعی، در صورت جهت‌گیری توحیدی، مقدمه تحقق خیر عمومی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

-

نویسندگان English

Mohammad javad Haraty 1
Mostafa Rostami 2
Elham sadat Hejazi 3
1 Professor, Department of Political Science, Faculty of Economics and Social Sciences, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran
3 PhD Candidate in Qur’anic Sciences and Hadith, Allameh Askari International University
چکیده English

-

کلیدواژه‌ها English

قرآن کریم
سوره انشراح
مسئولیت اجتماعی
تفاسیر معاصر
قرآن کریم
ابن عاشور، محمد بن طاهر، (بی­تا). «التحریر و التنویر»، بی­نا.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ه). «لسان العرب»، بیروت: دار صادر. چاپ سوم.
حسکانی، عبیدالله بن احمد (1411ق). «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل». تحقیق: محمد باقر محمودی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی. چاپ اول.
حویزی، عبد علی بن جمعه، (1415ق). «تفسیر نورالثقلین»، قم: اسماعیلیان، چاپ چهارم.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (502ق). «مفردات الفاظ القرآن». دمشق: دارالقلم.
سید بن قطب، ابراهیم شاذلی (1412ق). «فی ظلال القرآن». بیروت: دارالشروق. چاپ هفدهم.
طباطبایی، سید محمد حسین (1417). «المیزان فی تفسیر القرآن»، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). «مجمع­البیان فی تفسیر القرآن»، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم.
طریحی، فخرالدین. (1362ش). «مجمع البحرین». تهران: مرتضوی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (2003م). «العین». بیروت: دارالکتب العلمیة.
مغنیه، محمد جواد، (1424ق). «الکاشف». تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول.
مکارم شیرازی، ناصر (1374ش). «تفسیر نمونه». تهران: دارالکتب الاسلامیة. چاپ اول.
دوره 4، شماره 2
بهمن 1404
صفحه 268-290

  • تاریخ دریافت 29 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 29 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1405