مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

نقش فطرت در تکامل اجتماعی انسان از نگاه قرآن و روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشکده اصول الدین تهران
چکیده
واژه‌ی فطرت ابداع قرآن کریم است. اگرچه از ابتدای خلقت برنامه‌ی تکاملی جوامع انسانی بر پایه‌ی فطرت و تطابق آن با عالم دنیا که مکان سیر تکاملی اوست، بوده است اما سیر تدریجی جوامع بشری که از ملزومات حیات مادی است، ‌امکان بروز تمامی ابعاد فطرت را نمی‌داد تا عقل و علم بشر به میزانی تکامل پیدا کرد که قابلیت ارائه‌ی بزرگ‌ترین سرمایه‌ی خود یعنی فطرت را بروز داد و خداوند در زمان آخرین فرستاده‌ی خود، کامل‌ترین کتاب هدایت جامعه‌ی انسانی تا روز قیامت را در اختیار او قرا ر داد و به‌طور خاص پرده از دلیل فخر اشرف مخلوقات خود برداشت و آن را با لفظ فطرت به جهان ارائه کرد، جهانی که در روزگار یهودیت و مسیحیت پذیرای شکوفایی تمامی ابعاد وجودی خود را نداشت و بشری که مظهر تجلی کامل پروردگار عالم باشد، پا به عرصه‌ی گیتی نگذاشته بود. رسول خاتم(ص) تنها انسان کاملی بود که در کل جوامع بشری توانست تمامی ابعاد و گرایش‌های فطری یک انسان را به نمایش بگذارد. انسان چگونه می‌تواند با ابزار فطرت، نواقص جامعه‌ی خود را برطرف کرده و مسیر تکامل را طی کند؟ راه زدودن غبار از دیده‌ی فطرت چیست و چه کسانی می‌توانند در این مسیر به انسان کمک کنند؟ دیدگاه آیات و روایات در این خصوص چیست؟ این پژوهش به دنبال نشان دادن پاره‌ای از این تجلی و اثرگذاری آن در جامعه می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The role of nature in the social evolution of man from the perspective of the Qur'an and hadiths

نویسنده English

Shima Matinpoor
Faculty of Osuledin in Tehran
چکیده English

The word "fitrat" (Nature) is an invention of the Holy Quran. Although from the beginning of creation, the evolutionary program of human societies has been based on nature and its compatibility with the world, which is the place of its evolution, but the gradual course of human societies, which is one of the necessities of material life, did not allow the manifestation of all aspects of nature until human reason and science It developed to a level that revealed the ability to present its greatest asset, which is nature, and God, at the time of his last messenger, provided him with the most complete book of guidance for the human society until the Day of Judgment, and in particular, he removed the veil of the pride of His creations and that presented to the world with the word of nature, a world that did not accept the flourishing of all dimensions of its existence in the days of Judaism and Christianity, and humanity, which is the embodiment of the full manifestation of the Lord of the Universe, had not stepped into the field of Gita. Rasool Khatam (PBUH) was the only perfect human being who was able to display all dimensions and innate tendencies of a human being. How can humans overcome the shortcomings of their society and follow the path of evolution with the tools of nature? What is the way to remove dust from the vision of nature and who can help humans in this way? What is the point of view of verses and hadiths in this regard? This research seeks to show a part of this manifestation and its impact in the society.

کلیدواژه‌ها English

Nature
society
human
evolution
world
community
-         قرآن کریم
1.      ابن أبی‌زینب، محمد بن ابراهیم. الغیبة للنعمانی. محقق: علی‌اکبر غفاری، تهران: نشر صندوق، 1398 ق.
2.      ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. تحف العقول عن آل الرسول (ص). چاپ دوم، قم: جامعه مدرسین، 1404 ق.
3.      ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. تحف العقول عن آل الرسول (ص). چاپ دوم، قم: جامعه مدرسین، 1404 ق.
4.      ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی. متشابه القرآن و مختلفه. قم: دار بیدار للنشر، 1369 ق.
5.      ـــــــــــــــ، مناقب آل أبی طالب علیهم‌السلام. قم: علامه، 1379 ق.
6.       ابن‌اثیر، مبارک بن محمد. النهایة فی غریب االحدیث و الأثر. محقق: محمود بن محمد طناحی، / طاهر احمد زاوی، چاپ چهارم، قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1367 ش.
7.      ابن‌بابویه، محمد بن علی. ترجمه عیون أخبار الرضا علیه‌السلام. مترجم: مستفید، حمیدرضا و غفاری، علی‌اکبر، چاپ اول، تهران: نشر صدوق، ۱۳۷۲ ش.
8.      ابن‌درید، محمد بن حسن. جمهرة اللغة. بیروت: دارالعلم للملایین، 1988 م.
9.      ابن‌فارس، احمد بن فارس. معجم مقاییس اللغة. محقق: عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1404 ق.
10.  ابن‌منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب. محقق: جمال‌الدین میردامادی، چاپ سوم، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر، 1414 ق.
11.  ازهری، محمد بن احمد. تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421 ق.
12.  استرآبادی، علی. تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة. محقق: حسین استاد ولی قم: مؤسسه النشر الإسلامی، 1409 ق.
13.  الهی قمشه ای، مهدی. القرآن الکریم، چاپ دوم، قم: فاطمه الزهراء، 1380ش.
14.  انصاریان، حسین. قرآن کریم، قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، اننتشارات اسوه، 1383ش.
15.  بحرانی، هاشم بن سلیمان. البرهان فی تفسیر القرآن. تهران: بنیاد بعثت، 1416 ق.
16.  بستانی، فواد افرام. فرهنگ ابجدی. چاپ دوم، تهران: اسلامی، 1375 ش.
17.  پسندیده، عباس. الگوی اسلامی شادکامی با رویکرد روان‌شناسی مثبت‌گرا. چاپ سوم، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1395 ش.
18.  جوادی آملی، عبدالله. العقیدة من خلال الفطرة فی القرآن. بیروت: دارالصفوة، 1429 ق.
19.  جوادی آملی، عبدالله. تفسیر موضوعی قرآن کریم فطرت در قرآن. چاپ هشتم، قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۹ ش.
20.  جوهری، اسماعیل بن حماد. الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. محقق: احمد عبد الغفور عطار، چاپ چهارم، بیروت: دارالعلم للملایین، 1۴۰۷ ق.
21.  دشتی، محمد. ترجمه نهج‌البلاغه. مشهد: سنبله،1386 ش.
22.  دشتی، محمد. ترجمه نهج‌البلاغه. مشهد: سنبله،1386 ش.
23.  دغیم، سمیح. موسوعة مصطلحات صدرالدین الشیرازی. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، 2004 م.
24.  دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا. جلد یازدهم. چاپ دوم، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ ش.
25.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد. ترجمه و تحقیق مفردات الالفاظ القرآن. چاپ دوم، تهران: مرتضوی، 1374 ش.
26.  زمخشری، محمود بن عمر. الفائق فی غریب الحدیث. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1417 ق.
27.  سبحانی تبریزی، جعفر. منشور جاوید. قم: مؤسسه امام صادق (ع)، 1383 ش.
28.  سجادی، جعفر. فرهنگ معارف اسلامی. چاپ سوم، تهران: کومش، 1373 ش.
29.  سلیمانی آشتیانی،‌مهدی و درایتی، محمدحسین. مجموعه رسائل در شرح احادیثی از کافی. چاپ اول، قم: دارالحدیث، ۱۳۸۷ ش.
30.  شاه‌آبادی، محمدعلی. رشحات البحار. تهران: نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۰ ش.
31.  شریف الرضی، محمدبن حسین. نهج‌البلاغه، محقق: صبحی صالح، قم: هجرت، 1414 ق.
32.  صفار، محمد بن حسن. بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم. محقق: محسن بن عباسعلی کوچه‌باغی، قم: مکتبة آیة الله مرعشی النجفی، 1404 ق.
33.  طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم،1417 ق.
34.  طباطبایی، محمدحسین. ترجمه تفسیر المیزان. سید محمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۴ ش.
35.  طریحی، فخرالدین بن محمد. مجمع البحرین. محقق: احمد حسینی اشکوری، تهران: مرتضوی، 1375 ش.
36.  عجم، رفیق. موسوعة مصطلحات الإمام الغزالی. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، 2000 م.
37.  عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغة. بیروت: دار الافاق الجدیدة، 1400 ق.
38.  غنی الموسوی، محب الدین انور. الإسلام دین الفطرة. چاپ دوم: بغداد: دار اقوس للنشر،2020 م.
39.  فراهیدی، خلیل بن احمد. کتاب العین. چاپ دوم، قم: نشر هجرت، 1409 ق.
40.  فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. القاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415 ق.
41.  فیومی، احمد بن محمد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. چاپ دوم، قم: مؤسسه دارالجهرة، 1414 ق.
42.  قرشی، سید علی‌اکبر. قاموس قرآن. تهران: چاپ ششم، دارالکتب الإسلامیة، 1371 ش.
43.  قمی، علی بن ابراهیم. تفسیر القمی. محقق: طیب موسوس جزائری، چاپ سوم، قم: دار الکتاب، 1404 ق.
44.  کلینی، محمد بن یعقوب. کافی (ط-دارالحدیث). قم: دارالحدیث، ۱۴۲۹ ق.
45.  کوفی، فرات بن ابراهیم. تفسیر فرات الکوفی. محقق: محمدکاظم، تهران: مؤسسه الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی، 1410 ق.
46.  لیثی واسطی، علی بن محمد. عیون الحکم و المواعظ. محقق: حسین حسنی بیرجندی، قم: دارالحدیث، 1376 ش.
47.  مجلسی، محمدتقی بن مقصود علی. لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه. چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1414 ق.
48.  مشکینی اردبیلی، علی. القرآن الکریم،  چاپ دوم، قم: نشر الهادی، 1381ش.
49.  مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368 ش.
50.  مطرزی، ناصر بن عبدالسید. المغرب فی ترتیب المعرب. محقق: محمود فاخوری / عبدالحمید مختار، حلب: مکتبه اسامه بن زید، 1979 م.
51.  مطهری، مرتضی. آزادی بندگی، هدف زندگی. تهران: بینش مطهر، ۱۳۹۱ ش.
52.  ــــــــــــــ، انسان‌شناسی. تهران: بینش مطهر، ۱۳۹۲ ش، ج.
53.  ـــــــــــــــ، خدا در زندگی انسان. تهران: بینش مطهر، ۱۳۹۲ ش، الف.
54.  ـــــــــــــــ، فطرت انسان. تهران: بینش مطهر، ۱۳۹۲ ش، ب.
55.  معین، محمد. فرهنگ معین. چاپ سوم، تهران: تک، ۱۳۸۶ ش.
56.  مغنیه، محمدجواد. تفسیر الکاشف. تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1424 ق.
57.  مفضل بن عمر. توحید المفضل، محقق: کاظم مظفر، قم: داوری، بی‌تا.
58.  مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1374 ش.
59.  موسی، حسین یوسف. الإفصاح فی فقه اللغة. چاپ چهارم، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1410 ق.
60.  هاشمی شاهرودی، محمود. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام. قم: موسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام، مرکز پژوهش‌های فارسی الغدیر، 1426 ق.
61.  هلالی، سلیم بن قیس. کتاب سلیم بن قیس الهلالی. محقق: محمد انصاری زنجانی خوئینی، قم: الهادی، 1405 ق.

  • تاریخ دریافت 24 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 12 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 22 خرداد 1403