مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

تحلیل انتقادی دیدگاه اندیشمندان اسلامی درباره گسترۀ مشورت و حکم آن در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
مشروعیت شورا به عنوان یک اصل عقلایی و ضروری مورد پذیرش تمامی صاحب‌نظران است. در این میان، پرسش جدی آن است که آیا نظریه حاصل از مشورت تعهدآور بوده‏ و عمل به آن بر حاکم یا بر امت واجب‏ است؟ یا این‏که مشورت الزام‏آور نیست و تنها براى آشنا شدن با نظر مردم و خشنود کردن دل آن‏ها صورت می‌پذیرد. برخی بر این باورند از آنجا که در قرآن مضمون قاطع و محکمى وجود ندارد، نمی‌توان بر لازم الاجرا بودن نتایج مشورت حکم کرد. در این میان، آنچه بیش از پیش بر اختلاف مفسّران در زمینه محدوده شورا افزوده است تبیین واژه «امر» در آیه 38 شورا و 159 آل عمران است. حال آنکه با بررسی ظهور آیات ناظر به ساحت‌های چهارگانۀ مشورت در قرآن پی می‌بریم، مشورت، امری ارشادی و به مثابۀ توصیه اخلاقی و مستحب محسوب نمی‌شود. همچنین با تفکیک محدودۀ مشورت درمی‌یابیم که مشورت فقط در اموری جایز است که حکم الزام‌آوری در دین وجود ندارد. چنان‌که پیامبر (ص) بر پایه آیۀ ناظر به ساحت حکومتی، در امور غیر تنصیصی برای ترویج فرهنگ مشارکت با مردم مشورت نموده و ضرورت آن را به نوعی به مردم تعلیم داده است. در مقابل، در امور تنصیصی و احکام خاص و تغییرناپذیر چه در مرحله تصمیم‌سازی و چه مرحله تصمیم‌گیری، ملزم به مشورت نبوده اند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Critical analysis of the view of Islamic thinkers about the extent of consultation and its ruling in the Qur'an

نویسنده English

Mona Amanipour
Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, ,Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

Legitimacy of the Council as a rational and necessary principle is accepted by all experts. In the meantime, the serious question is whether the theory resulting from the consultation is binding and its implementation is obligatory on the ruler or on the Ummah. Or that consultation is not binding and is done only to get to know people's opinion and please their hearts. Some people believe that since there is no firm content in the Qur'an, it is not possible to rule on the validity of the consultation results. In the meantime, what has added to the disagreement of commentators regarding the scope of Shura is the explanation of the word "order" in verse 38 of Shura and 159 of Al-Imran. However, by
examining the appearance of verses referring to the four areas of consultation in the Qur'an, consultation is not considered as a matter of guidance and moral advice. Also, by distinguishing the scope of consultation, we find that consultation is permissible only in matters that do not have a binding ruling in religion. As the Prophet (pbuh) consulted with the people in non-essential matters to promote the culture of participation and taught the people the necessity of it in a way, based on the verse regarding the governmental sphere. On the other hand, they were not required to consult in matters of classification and specific and unchangeable rulings, whether in the decision-making or the decision-making stage.

کلیدواژه‌ها English

Consultation
scope of consultation
ruling on consultation
areas of consultation in the Qur'an
critical analysis
قرآن کریم.
1.     ابن‌ عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق.
2.     ابن عربی، محمّدبن عبداللّه، احکام القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیه، الطبعة الاولی، 1408 هـ .ق.
3.     اراکی، محسن، «جایگاه شورا در انتخاب حاکم اسلامی»، فصلنامه حکومت‌ اسلامی‌، سال‌ چهاردهم، شماره‌ دوم، تابستان 88.
4.     انصاری، مرتضی، المکاسب المحرمة، قم: منشورات دار الذخائر، 1411ق.
5.     جوادی آملی، عبداللّه‌، ولایت فقیه: ولایت فقاهت و عدالت، قم: مؤسسه اسراء، 1378.
6.     حاکم نیشابوری، ابوعبدالله محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: المکتبة العصریة، 1420ق.
7.     خمینی، سید روح الله، صحیفه نور، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1369.
8.     راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم، 1412.
9.     رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت، دارالفکر، بی‌تا
10.  زمخشری، ابوالقاسم، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، لبنان: دارالمعرفة، بی­تا.
12.  سپهری، محمد، مقاله مشورت در سنت و سیرت رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، سیاست نبوی مبانی اصول راهبردها، علی اکبر علیخانی و همکاران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، چاپ اول، 1386.
13.  سید بن قطب، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، 1408ق.
14.  شاوی، توفیق محمد، فقه الشوری والاستشارة، قاهره: دار الوفاء للطباعة والنشر، چاپ دوم، 1413ق.
15.  شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم: مؤسسة دار الهجرة، 1414ق.
16.  شمس‏الدین، محمد مهدی، فى الاجتماع ‏السیاسى الاسلامى، قاهره: دارالکتاب المصری، 1434ق.
17.  صدر، سید محمدباقر، الاسلام یقود الحیاة، قم: دار الصدر، 1388.
18.  صدیق عبدالعظیم، أبوالحسن، «الشوری الإسلامیة و الدیمقراطیة المعاصرة»، مجلة الشرعیة و الدراسات الإسلامیة، العدد 22، ذوالقعدة 1414ق.
19.  طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین، بی‌تا.
20.  طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1379.
21.  طوسى، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربى، بی­تا.
22.  قرطبی، ابوبکر، الجامع لاحکام القرآن، تحقیق هاشم بخاری، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1416ق.
23.  مصباح یزدی، محمد تقی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1377.
24.  مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1374.
25.  میراحمدی، منصور، مقاله شورا و مشورت در سیره نبوی، سیاست نبوی مبانی اصول راهبردها، علی اکبر علیخانی و همکاران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، چاپ اول، 1386.
26.  نائینی، محمد حسین، تنبیه الامة وتنزیه الملة، مقدمه و توضیح سید محمود طالقانی، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ هشتم، 1361.
27.  واقدی، محمد بن عمر، مغازی تاریخ جنگهای پیامبر (صلی الله علیه و آله)، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر دانشگاهی، 1369ش.

  • تاریخ دریافت 14 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 06 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 22 خرداد 1403