مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

بررسی تطور معنایی مفاهیم قرآنی ملت و امت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
تهران ،دانشگاه تهران ، دانشکده علوم اجتماعی
چکیده
دو واژه قرآنی ملت و امت در کتب لغت متأخر به nation معنا شده است. اما هیچ یک در معنای اصلی و ریشه ای خود قرار نگرفته‌اند. در پژوهش با توجه به مشخصات این دو واژه قرآنی در زمان نزول وحی و در قرآن کریم و مختصات و سیاق آیات مربوطه، با رویکرد تاریخ‌انگاری به بررسی روند تغییرات ایجاد شده در واژه امت و ملت پرداخته و تفاوت معنای دو واژه بر اثر تحولات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران نشان داده شده است. در نتیجه واژه ملت در قرآن کریم با معنی روش و راه همخوانی دارد و واژه امت به اشتراک زمانمند شاخصه با شرایطی استفاده شده است البته ممکن است شاخصه در یک نفر فقط باشد و به آن هم امت در قرآن کریم اطلاق شده است. اما با توجه به رویکرد اندیشمندان و تاریخ بعد از قرون اولیه اسلام و مفهوم کنشگرانه گرفتن واژه ملت در کنار معنای اصلی واژه، تا حدی دو واژه امت و ملت به یکدیگر نزدیک شده است. اما از دوره قاجار به بعد و عصر مشروطیت دوباره در معنا از یکدیگر فاصله گرفته اند و امت بر جامعه مسلمین اطلاق و ملت بر اهالی یک سرزمین جغرافیایی ویژه استفاده شد. nation نیز از جا گشتگی معنایی داشته و معادل‌سازی آن با این دو واژه قرآنی ملت و امت مناسب نیست. مسئله تقدس در این دو واژه قرآنی و تغییر رویکرد مفهومی آن بسیار با اهمیت است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the semantic evolution of the Qur'anic concepts of nation and ummah

نویسنده English

reyhaneh sadat raeis alsadati
department of Social Sciences, University of Tehran,Tehran
چکیده English

The two Quranic words Mellah and ummah have been interpreted as nation in later dictionaries. But none of them have been included in their original meaning. In the research, according to the characteristics of these two Quranic words at the time of revelation and in the Holy Quran and the coordinates and context of the relevant verses, with a historical approach, he investigated the process of changes created in the words Mellah and ummah, and the difference in the meaning of the two words due to cultural changes. Social and political Iran has been shown. As a result, the word Mellah in the Holy Qur'an is consistent with the meaning of method and way, and the word Ummah is used in the temporal participle of indicative with conditions. However, according to the approach of thinkers and history after the early centuries of Islam and the active concept of taking the word nation along with the original meaning of the word, the two words Mellah and Ummah have become close to each other to some extent. But from the Qajar period onwards and the era of constitutionalism, they have again distanced themselves from each other in meaning, and Ummah was applied to the Muslim community and Mellah was used to refer to the inhabitants of a special geographical land. nation also has a displacement of meaning and it is not appropriate to equate it with these two Quranic words Mellah and Ummah. The issue of sanctity in these two Quranic words and changing its conceptual approach is very important.

کلیدواژه‌ها English

Ummah
Mellah
nation
social vocabulary of Quran
evolution of concepts
قرآن کریم، ترجمۀ ناصر مکارم شیرازی. قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
1. راموز، ادریس و احمدعلی قانع ( 1396)، "روش پیجویی مفاهیم مدرن در متون دینی (رابطۀ مفهوم امت در قرآن کریم و مفهوم فرهنگ)" ، دین و ارتباطات، شمارۀ 51.
2. احمدی، ظهیر (1388). "مفهوم­شناسی امت در قرآن کریم و اجتماع"، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم کریم، شماره 2.
3. آرلاتو، آنتونی (١٣٨٤). «درآمدی بر زبان شناسی تاریخی»، ترجمۀ یحـیی مدرسی. تـهـران: پژوهـشـگاه علـوم انسانی و مطالعات‌ فرهنگی.
4. ایزتسو‌، توشیهیکو (١٣٦١). «انـسان در‌ قرآن کریم» ،ترجمۀ احمد آرام. تهران: انتشارت سهامی.
5. پاکتچی، احمد (١٣٩٠). «درس گفتارهای نظریه فرهنگ». تهران: دانشگاه‌ امام‌ صادق(ع) .
6. راغـب اصـفهانی، حسین‌ بن‌ محمد (١٤١٢). «المفردات فی غریب القرآن کریم». بـیروت : دارالعـلم الدارالشامیة .
7. رضایی، فاطمه و مسعود مرادی (1395)، تحول­سنجی مفهوم ملت در دورۀقاجار، پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، شمارۀ 19.
8. صدر، سید محمد باقر (1359). «انسان مسئول و تاریخ ساز از دیدگاه قرآن». تهران: بنیاد قرآن.
9. طباطبایی، محمد حسین (1369). «المیزان فی تفسیر القرآن».  قم: اسماعیلیان.
10. طریحی، فخرالدین (١٣٧٥‌). «مجمع‌ البحرین‌». تهران: کتابفروشی مرتضوی.‍
11. عبدالباقی، محدفؤاد (1369). «المـعجم و المـفهرس لألفاظ القرآن الکـریم». تهران: اسماعیلیان.
12. ------------ (1384 ). «المـعجم و المـفهرس لألفاظ القرآن الکـریم»، چاپ ششم. قـم: اسلامی .
13. علی­ بابایی، غلامرضا (1391). «فرهنگ سیاسی آرش». تهران: آشیان.
14. فراهیدی، خـلیل‌ بـن‌ احمد‌ (١٤١٠). «کتاب العین». قم: هجرت .
15. قراملکی، احمد (١٣٨٥). «اصول و فنون پژوهش در گـسترۀ دین». قـم: مرکزمدیریت حوزۀ علمیه‌ قم‌ .
16. مشکور، مـحمدجواد (1368)‌. «فرهنگ فرق اسلامی». مـشهد: بـنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.‌
17. مصطفوى، حسن )‏1430( .‏ «التحقیق فى کلمات القرآن الکریم». بیروت: دار­الکتب العلمیه.
18. مصلایی­ پور، عباس و ایوب پروینی (1396). "رسی تطبیقی مفهوم امت با تکیه بر آرای مفسران"، مطالعات تفسیری، شمارۀ 29.
19. مطهری، مرتضی (1366). «خدمات متقالب اسلام و ایران». تهران: صدرا.‌
20. نجفی، موسی (1381). "فرآیند سکولاریزاسیون مفهوم ملت در ایران"، کتاب نقد، شمارۀ 22.
21. --------- (1392). «بنیاد فلسفه سیاسی در ایران». تهران: مؤسسۀ تاریخ معاصر ایران.
22. ن‍ص‍ار، ن‍اص‍ی‍ف‌ (1992). «م‍ف‍ه‍وم‌ الام‍ة ب‍ی‍ن‌ ال‍دی‍ن‌ و ال‍ت‍اری‍خ‌: دراس‍ة ف‍ی‌ م‍دل‍ول الام‍ة ف‍ی‌ال‍ت‍راث‌ ال‍ع‍رب‍ی‌ الاس‍لام‍ی».‌ ب‍ی‍روت‌: دار ام‍واج‌ ل‍ل‍طب‍اع‍ة و ال‍ن‍ش‍ر و ال‍ت‍وزی‍ع‌: م‍ک‍ت‍ب‍ة ال‍ف‍ک‍ر الاج‍ت‍م‍اع‍ی.
23. نوروزی خیابانی، مهدی (1387). «فرهنگ جامع لغات و اصطلاحات سیاسی». تهران : نشر نی.

  • تاریخ دریافت 25 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 10 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1403