مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

گونه‌شناسی تطبیقی تحول گفتمان از رویکرد کلامی انتزاعی به نظام‌سازی تمدنی در تفاسیر اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد(پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی) ، شماره تماس: 09142353876، reza.mollazadehyamchi@alumni.um.ac.ir
2 عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
چکیده
آیه نهم سوره اسراء با توصیف قرآن به صفت تفضیلی أقوَم (استوارتر/پاناتر)، کانونی‌ترین گزاره در تبیین جایگاه هدایتی قرآن است که در گذر زمان، تفاسیر متفاوتی را برانگیخته است. مسئله اصلی این پژوهش، واکاوی چگونگی تحول معنایی این مفهوم در بستر تاریخ تفسیر و گذار آن از دلالت‌های فردی به دلالت‌های ساختاری است. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و گونه‌شناسی تطبیقی، داده‌های تفسیری از قرن دوم تا پانزدهم هجری را مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سه الگوی کلان در تفسیر این آیه قابل شناسایی است: ۱) الگوی کلامی-انتزاعی (کلاسیک) که أقوم را به معنای صحت عقاید و پاداش اخروی تفسیر می‌کند؛ ۲) الگوی روایی-باطنی که هدایت را در نهاد ولایت و امامت متعین می‌سازد؛ و ۳) الگوی نظام‌سازی تمدنی (معاصر) که واکنشی به چالش‌های مدرنیته است. نتایج حاکی از آن است که در رویکرد سوم، مفسران اجتماعی با عبور از نگاه تقلیل‌گرا، مفهوم أقوم را به ساحات مدیریت سیاسی، عدالت اقتصادی، عقلانیت علمی و حقوق بین‌الملل تعمیم داده‌اند. این تحول گفتمانی، قرآن را از یک متن صرفاً عبادی، به یک قانون اساسی تمدن‌ساز ارتقا داده که مدعی ارائه الگوی برتر حکمرانی و نفی استکبار در برابر مکاتب بشری است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Comparative Typology of Discourse Evolution from Abstract Theological Approach to Civilizational System-Building in Contemporary Social Exegeses

نویسندگان English

Reza mollazadeh 1
ali mohamad ayazi 2
1 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد(پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی) ، شماره تماس: 09142353876، reza.mollazadehyamchi@alumni.um.ac.ir
2 عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
چکیده English

Verse 9 of Surah Al-Isra, describing the Quran with the superlative adjective "Aqwam" (most upright/stable), serves as a pivotal proposition in defining the Quran's guiding role, sparking diverse interpretations over time. The primary problem of this research is to analyze how the semantic implication of this concept has evolved throughout the history of exegesis, shifting from individualistic to structural connotations. Using "qualitative content analysis" and "comparative typology," this study examines exegetical data from the 2nd to the 15th century AH. The findings reveal three macro-paradigms in interpreting this verse: 1) The "Abstract Theological" paradigm (Classical), interpreting "Aqwam" as doctrinal correctness and otherworldly reward; 2) The "Narrative-Esoteric" paradigm, which embodies guidance in the institution of "Wilayah and Imamah"; and 3) The "Civilizational System-Building" paradigm (Contemporary), emerging as a response to the challenges of modernity. The results indicate that in the third approach, social exegetes, moving beyond reductionist views, have extended the concept of "Aqwam" to the realms of "political management," "economic justice," "scientific rationality," and "international law." This discursive shift elevates the Quran from a purely devotional text to a "civilization-building constitution," claiming to offer a superior model of governance and anti-arrogance resistance against human-made ideologies.

کلیدواژه‌ها English

Social Exegesis
Civilizational System-Building
Verse 9 of Isra
Comparative Typology
Discourse Evolution

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 03 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 20 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 26 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 03 شهریور 1405