مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

قلمرو احسان در گفتمان قرآن: از ساحت الهی تا مناسبات انسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
2 استادیار گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
چکیده
احســان از مفاهیم محوری و پربســامد در گفتمان قرآن کریم اســت که قلمرو آن فراتر از یک فضیلت اخلاقی فردی، شبکهای به‌هم‌پیوسته از روابط الهی، انســانی و اجتماعــی را دربرمی‌گیــرد. تحلیــل ســیاقی و موضوعی آیات نشــان می‌دهــد کــه قرآن بــا ارائه تصویــری جامع از احســان، این مفهــوم را به‌مثابه الگوی الهی-تربیتی برای ســاماندهی مناســبات انســان با خدا، خویشتن و دیگران مطرح می‌سازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین ساختار سلسله‌مراتبی و حوزه‌های کاربست احسان در قرآن کریم، از ساحت الهی تا عرصه مناسبات انسانی، انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تفسیر موضوعی قرآن کریم اســت. در این چارچوب، آیات مرتبط با مفهوم احســان و مشــتقات آن با اســتناد به تفاســیر و منابع معتبر گردآوری، طبقه‌بندی و با نگاهی جامع تحلیل شــدهاند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که احسان در قرآن از ســاختاری سهســطحی برخوردار اســت: در سطح نخست، احسان الهــی به‌عنوان سرچشــمه این منظومــه، در آفرینش نیکو، اعطــای کرامت و مقام خلافت انســان و گشــایش پس از سختی تجلی می‌یابد؛ در سطح دوم، احسان انسان به خداوند در قالب توحیدباوری، عبودیت آ گاهانه و اخلاص در عمل تحقق می‌یابد؛ و در سطح سوم، احسان انسان به هم‌ نوع به‌عنوان
جلوه عینی و اجتماعی این اصل ظهور می‌کند. گونه‌شناسی مصادیق احسان نیز گســترهای وســیع را آشکار می‌ســازد که از عبودیت الهی و تکریم والدین تا معاشــرت نیکو با همســر، مســئولیت‌پذیری اجتماعی و حمایت از نیازمندان امتداد می‌یابد. قرآن برای نهادینه‌ســازی این مفهوم، از چارچوبی انگیزشــی بهــره می‌بــرد کــه پاداش‌هایی چون محبت الهــی، برکت در زندگــی دنیوی و پاداش اخروی را در بر می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Scope of Ihsan in the Qur’anic Discourse: From the Divine Realm to Human Relations

نویسندگان English

Mahmood Shokr 1
Somayeh Salmanian 2
1 MA Student, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
2 Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

Ihsān is a central and frequently cited concept in the Qur’ān, extending beyond individual ethical virtue to encompass a network of divine, human, and social relations. Thematic and contextual analysis of the relevant verses shows that the Qur’ān presents ihsān as a comprehensive divine-educational model for regulating human relations with God, the self, and others. This study aims to clarify the hierarchical structure and application domains of ihsān, from the divine realm to human interactions. Using a descriptive–analytical approach based on thematic exegesis, verses related to ihsān and its derivatives were collected from authoritative commentaries, categorized, and analyzed. Findings indicate that ihsān operates in a three-tiered structure: at the first level, divine ihsān serves as the source of the system, manifesting in the creation of humans in noble form, granting dignity and caliphate, and providing relief after hardship; at the second level, human ihsān toward God is realized through monotheistic belief, conscious servitude, and sincerity in action; and at the third level, human ihsān toward others appears as the practical and social enactment of this principle. The typology of ihsān includes devotion to God, honoring parents, virtuous interaction with one’s spouse, social responsibility, and support for the needy. The Qur’ān promotes internalization of ihsān through a motivational framework encompassing divine favor, worldly blessings, and rewards in the hereafter.

کلیدواژه‌ها English

Divine Ihsān
Individual Ihsān
Social Ihsān
The Qur’ān
1.       قرآن کریم
2.       ابن بادیس، عبد الحمید بن محمد، (1424ق)، تفسیر ابن بادیس فی مجالس التذکیر من کلام الحکیم الخبیر، بیروت: دار الکتب العلمیة.
3.       ابن‌عاشور، محمدطاهر، (1420ق)، التحریر و التنویر من التفسیر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
4.       ابو زهره، محمد، (بی­تا)، زهرة التفاسیر، بیروت: دار الفکر العربی.
5.       أبو عبدو، شیرین زهیر، (2010م)، معالم الأسرة المسلمة فی القرآن الکریم، رسالة الماجستیر فی التفسیر، غزه: الجامعة الإسلامیة.
6.       البغوی، حسین بن مسعود، (1420ق)، تفسیر البغوی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
7.       بن حسن، نورة، (2009م)، أبواب الإحسان من خلال القرآن الکریم: دراسة فی التفسیر الموضوعی، مجلة الإحیاء، العدد 13.
8.       جبل، محمد حسن، (2010م)، المعجم الاشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم، القاهره، اکتبه الآداب.
9.       الجزائری، ابوبکر جابر، (۱۴۱۶ق)، أیسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر، المدینة المنورة: مکتبة العلوم و الحکم.
10.   حنبکه میدانی، عبدالرحمن حسن، (1420ق)، معارج التفکر و دقائق التدبر، دمشق: دار القلم.
11.   حومد، اسعد، (1419ق)، أیسر التفاسیر، تصحیح محمد متولی الشعراوی، بی­جا، بی­نا.
12.   الراغب الأصفهانی. (1426ق). مفردات ألفاظ القرآن الکریم، تحقیق صفوان عدنان داوودی. قم المقدسة: منشورات طلیعة النور.
13.   رشید رضا، محمد، (1414ق)، تفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة.
14.   رضایی­اصفهانی، محمدعلی، (۱۳۸۷ش)، تفسیر قرآن مهر، قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
15.   الزمخشری، جار الله، (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی.
16.   السعدی، عبدالرحمن، (1421ق)، ‌تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنان، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
17.   السیوطی، جلال­الدین، (1988م)، معترک الأقران فی إعجاز القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
18.   شحاته، عبدالله محمود، (1421ق)، تفسیر القرآن الکریم، قاهره: دار غریب.
19.   صادقی تهرانی، محمد، (1406ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
20.   طباطبائی، محمد حسین. (1352ش). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
21.   الطوسی، محمد بن حسن، (بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
22.   عامر، عبد اللطیف محمد، (1998م)، القرآن والقیم الانسانیة، القاهره: مکتبة وهبة.
23.   فضل‌‌‌الله، محمدحسین، (1439ق)، تفسیر من وحی القرآن، چاپ سوم، بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
24.   فیروزآبادی، مجد الدین، (بی­تا)، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، بیروت: المکتبة العلمیة.
25.   القاسمی، جمال‌ الدین، (1418ق)، محاسن التأویل، بیروت: دار الکتب العلمیة.
26.   قطب، سید، (1408ق)، فی ظلال القرآن، چاپ 15، بیروت: دار الشروق.
27.   الکفوی، أبوالبقاء، (1419ق)، الکلیات: معجم فی المصطلحات والفروق اللغویة، بیروت؛ مؤسسة الرسالة.
28.   مجموعة من المؤلفین، (1989م)، معجم ألفاظ القرآن الکریم؛ طبعة منقّحة، جمهوریة مصر العربیة، مجمع اللغة العربیة.
29.   مدرسی، محمدتقی، (1419ق)، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین علیه السلام.
30.   المراغی، احمد مصطفی، (بی­تا)، تفسیر المراغی، بیروت: دار الفکر.
31.   مصطفی، ابراهیم ودیگران، (بی­تا)، المعجم الوسیط، استانبول: المکتبة الإسلامیة.
32.   مکارم شیرازی، ناصر، (1379ش)، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
دوره 4، شماره 2
بهمن 1404
صفحه 240-267

  • تاریخ دریافت 15 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 01 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 01 اسفند 1404