مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

امت اسلامی و سرمایه اجتماعی: تحلیل قرآنی روابط مؤمنان و سرمایه‌سازی در صدر اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مرتضی عرب
استادیار، گروه الهیات، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
10.22084/qss.2025.31076.1142
چکیده
ایــن پژوهــش میان‌رشــته‌ای بــا هــدف وا کاوی ســازوکارهای تولیــد صدر اســام انجام شــده اســت. ســرمایة اجتماعــی در امــت اســامی
داده‌هــا شــامل گزینش آیــات کلیدی قــرآن (حجــرات/10، توبه/103، مائده/2، انفــال/63، آل‌عمران/ 103)، تفاســیر معتبر و منابع تاریخی ماننــد ســیره ابن‌هشــام اســت. روش تحقیق تحلیل محتــوای کیفی تماتیک است؛ آیات و تفاسیر کدگذاری و سه مقوله محوری - اخوت اســامی، نهادهــای اجتماعی و هنجارهای متقابل- اســتخراج شــد و با نظریه ســرمایة اجتماعی (اعتماد، شــبکه‌ها و هنجارها) تطبیق یافت. یافته‌ها نشان می‌دهد که اخوت قرآنی بستر اعتماد و سرمایة پیونــدی را فراهــم ســاخت؛ نهادهایــی ماننــد مســجد و نظــام زکات شــبکه‌های همکاری و ســرمایة پل‌زننده ایجاد کردند؛ و هنجارهای امــر بــه معــروف و تعــاون در خیــر، هنجارهــای متقابــل را نهادینــه
نمودنــد. نتیجه پژوهش نشــان می‌دهد اصول قرآنــی با کارکردهای عملــی و تاریخــی، ســازوکارهایی بــرای تقویــت اعتمــاد، همــکاری
کاهــش نابرابــری فراهــم کرده‌انــد و می‌تواننــد بــرای سیاســت‌های ادغــام اجتماعــی، برنامه‌هــای نهادســازی مــدرن و ارتقای انســجام
اجتماعی الهام‌بخش باشــند. تحلیل تطبیقی آیات، تفاســیر و منابع تاریخی مبنای پیشنهادهای کاربردی مقاله را تشکیل می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
امــت اســامی
ســرمایه اجتماعــی
اخــوت اســامی
نهادهای اجتماعی
هنجارهای متقابل

عنوان مقاله English

The Islamic Ummah and Social Capital: A Qur'anic Analysis of Believers' Relationships and Capital Formation in Early Islam

نویسنده English

Morteza Arab
Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Law & Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
چکیده English

This interdisciplinary study investigates the mechanisms of social capital formation in the early Islamic community. The data comprises selected Qur'anic verses (Ḥujurāt, 10; Tauba, 103; Māʾida, 2; Anfāl, 63; Āl ʿImrān, 103), authoritative tafsīr, and historical references such as Ibn Hishām's Sīra. The research employs qualitative thematic content analysis; the verses and interpretations were coded, producing three central categories— Islamic brotherhood, social institutions, and reciprocal norms. These were compared with the social capital theory (trust, networks, norms). Findings indicate that Qur'anic brotherhood fostered trust and bonding social capital; institutions such as the mosque and zakāt system promoted cooperative networks and bridging capital; and Qur'anic injunctions like enjoining good and mutual aid institutionalized reciprocal norms. The study concludes that Qur'anic principles, through practical and historical functions, offered mechanisms for strengthening trust, enhancing cooperation, and reducing inequality. These insights provide applicable lessons for modern social integration policies, institutional development, and community cohesion. The
comparative analysis of verses, tafsīr, and historical practices forms the foundation of the article's practical recommendations.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Ummah
Social Capital
Islamic Brotherhood
Social Institutions
Reciprocal Norms
1.       آلوسی، محمود (بی­تا). روح المعانی. بی­جا. بی­نا.
2.       أمین، سید محسن. (بی­تا). أعیان الشیعه. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
3.       ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (1407هـ). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
4.       ابن عطیة، قاضی ابومحمد. (1413هـ). المحرر الوجیز. بیروت: دار الکتب العلمیة.
5.       ابن هشام، عبدالملک. (1375). السیرة النبویة. ترجمه: سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: انتشارات کتابچی.
6.       آیت‌اللهی، حمیدرضا. (1395). نقش ارزش‌های اسلامی در توسعه اجتماعی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
7.       ایزدی، محمد. (1396). سرمایه اجتماعی در جوامع اسلامی: بررسی نقش نهادهای دینی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
8.       بغوی، حسین بن مسعود. (1417هـ). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. بیروت: دار طیبة للنشر.
9.       رازی، فخرالدین. (1420هـ). تفسیر کبیر مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
10.   زمخشری، ابوالقاسم جارالله. (1407هـ). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
11.   سیوطی، لال‌الدین. (1404هـ). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النفی.
12.   طباطبایی، محمدحسین. (1374). تفسیر المیزان. قم: انتشارات اسلامی.
13.   طباطبائی، محمد حسین. (1379). قرآن در اسلام. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
14.   طبری، محمد بن جریر. (1415هـ). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار الفکر.
15.   طبرسی، فضل بن حسن. (1415هـ). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات.
16.   طوسی، محمد بن حسن. (1409هـ). التبیان فی تفسیر القرآن. قم: مکتب الأعلام الاسلامی.
17.   عاملی، جعفر مرتضی (1415هـ). الصحیح من السیرة النبی الاعظم. بیروت: دار الهادی.
18.   عیاشی، محمد بن مسعود. (بی­تا). تفسیر عیاشی. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
19.   فیض کاشانی، ملامحسن. (هـ1416). الصافی فی تفسیر القرآن. تهران: مکتبة الصدر.
20.   قرطبی، محمد بن احمد. (1384هـ). الجامع لأحکام القرآن. بیروت: مؤسسة الرسالة.
21.   مقریزی، احمد بن علی. (بی­تا). النزاع و التخاصم. بیروت: دار التراث.
22.   موسوی سرچشمه و دیگران. (1402) سرمایه اجتماعی اخوت­مدار: قدرت نرم بی­بدیل تأمین امنیت امت اسلامی. فصلنامه محیط­شناسی راهبردی ج.ا.ایران. (22). ص 113-138.
23.   نحاس، ابوجعفر. (1409هـ). معانی القرآن. مکة: جامعة أم القری.
1.      Asad, T. (1986). The idea of an anthropology of Islam. Washington, DC: Center for Contemporary Arab Studies, Georgetown University.
2.      Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241-258). New York, NY: Greenwood Press.
3.      Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, 94(Supplement), S95-S120.
4.      Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
5.      Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2011). The SAGE handbook of qualitative research (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
6.      Esposito, J. L. (2011). What everyone needs to know about Islam (2nd ed.). Oxford, UK: Oxford University Press.
7.      Fukuyama, F. (1995). Trust: The social virtues and the creation of prosperity. New York, NY: Free Press.
8.      Inglehart, R., & Welzel, C. (2005). Modernization, cultural change, and democracy: The human development sequence. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
9.      Lapidus, I. M. (1988). A history of Islamic societies. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
10.  Lin, N. (2001). Social capital: A theory of social structure and action. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
11.  Oldenburg, R. (1989). The Great Good Place: Cafés, Coffee Shops, Community Centers, Beauty Parlors, General Stores, Bars, Hangouts, and How They Get You Through the Day. New York, NY: Paragon House.
12.  Portes, A. (1998). Social capital: Its origins and applications in modern sociology. Annual Review of Sociology, 24, 1-24.
13.  Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. New York, NY: Simon & Schuster.
14.  Siddiqui, A. (2012). Islamic institutions and social capital: A modern perspective. Journal of Islamic Studies, 23(1), 85-100.
15.  Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The Social Psychology of Intergroup Relations (pp. 33-47). Monterey, CA: Brooks/Cole.
مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 4، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 212-241

  • تاریخ دریافت 11 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 16 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 26 مهر 1404