مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

نقد و تحلیل مهم‌ترین جریان‌های تدبری قرآن در ایران معاصر با رویکرد اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی کهکی 1
محمود کریمی بنادکوکی 2
1 دانشــجوی گروه علــوم قــرآن و حدیث، دانشــکده الهیات، دانشــگاه امام صادق علیه الســام، تهران، ایران
2 اســتاد گــروه علــوم قرآن و حدیث، دانشــکده الهیات، دانشــگاه امام صادق علیه الســام، تهــران، ایران
10.22084/qss.2025.31243.1150
چکیده
تدبــر در قــرآن کریم، به‌عنوان یکی از کلیدی‌تریــن روش‌های انس با قرآن، در ایــران معاصــر به‌ویــژه پــس از انقاب اســامی، به رویکردی برجســته در فهــم و عمــل بــه معــارف قرآنی تبدیل شــده اســت. تأ کید قــرآن بــر تدبر در آیاتی مانند «کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ» (ص/ 29)، زمینه‌ساز شکل‌گیری جریان‌های متنوع تدبری در ایران شده که هرکدام با روش‌ها و دیدگاه‌های خاص خود، به‌ویژه در ُبعد اجتماعی، به ترویج فهم و عمل به قــرآن پرداخته‌انــد. این پژوهش با هدف نقد و تحلیل عمیق شــش جریان برجســته تدبــری در ایران معاصر بــا رویکرد اجتماعی، به بررســی ویژگی‌ها، نقــاط قــوت، و کاســتی‌های آن‌ها در ترویــج فهم و عمل اجتماعــی به قرآن می‌پــردازد. روش تحقیــق توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌هــا از طریق منابع کتابخانــه‌ای و پیمایش‌هــای میدانــی، از جملــه مصاحبــه با افــراد کلیدی،
جمع‌آوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این جریان‌ها در مواردی چون پیوند با علوم اجتماعی، ترویج عمومی، و آموزش ساختارمند موفقیت‌هایی کســب کرده‌انــد، اما کاســتی‌های جدی مانند کم‌توجهی بــه روایات، ضعف در استدلال‌های اجتماعی، فقدان راهکارهای عملی، و عدم تأ کید کافی بر عمل اجتماعی، موانع بزرگی در مسیر رشد تدبر در قرآن با رویکرد اجتماعی ایجــاد کرده‌اند. ایــن مطالعه با نقد جریان‌های مزبور و ارائه پیشــنهادهای عملی، به دنبال تقویت رویکرد اجتماعی تدبر برای تأثیرگذاری عمیق‌تر در هدایت جامعه و قرین ساختن تدبر با عمل به قرآن است.
کلیدواژه‌ها
تدبــر در قرآن
تدبر بــا رویکرد اجتماعــی
فهم اجتماعی قرآن
عمل اجتماعی
جریان‌های تدبری معاصر

عنوان مقاله English

Critique and Analysis of the Most Influential Quranic Tafsir Trends in Contemporary Iran with a Social Approach

نویسندگان English

Mahdy Kahaky 1
Mahmoud Karimii 2
1 PhD Student, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

Tafsir (contemplative interpretation) of the Holy Quran, as a key method of engaging with the Quran, has become a prominent approach in understanding and applying Quranic teachings in contemporary Iran, particularly after the Islamic Revolution. The Quran’s emphasis on tafsir, as seen in verses like “A blessed Book which We have revealed to you, that they may reflect upon its verses” (Sad/29), has led to the emergence of diverse tafsir trends in Iran. These trends,
each with distinct methodologies and perspectives, particularly in the social dimension, have promoted understanding and application of the Quran. This study aims to critically analyze six prominent tafsir trends in contemporary Iran with a social approach, examining their characteristics, strengths, and shortcomings in promoting social understanding and practice of the Quran. Employing a descriptive-analytical method, data were collected through library resources and field surveys, including interviews with key figures. Findings indicate that these trends have achieved successes in areas such as integration with social sciences, public promotion, and structured education. However, significant shortcomings, including neglect of hadith, weak social reasoning, lack of practical solutions, and insufficient emphasis on social practice, pose major obstacles to the development of socially oriented Quranic tafsir. By critiquing these trends and offering practical recommendations, this study seeks to strengthen the social approach to tafsir for deeper societal impact and alignment with socially oriented Quranic contemplation.

کلیدواژه‌ها English

Quranic Tafsir
Socially Oriented Tafsir
Social Understanding of the Quran
Quranic Practice
Contemporary Tafsir Trends
1.       قرآن کریم
2.       ابن ابی جمهور. (1405). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: دار سید الشهداء للنشر.
3.       ابن منظور. (1414). لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
4.       اخوت، احمدرضا (1392). آموزش روش‌های تدبر در قرآن، جلد 7: روش‌های تدبر سوره‌های مدنی. تهران: قرآن و اهل بیت نبوت علیهم السلام.
5.       اخوت، احمدرضا (1393). فرآیندشناسی ایمان. تهران: قرآن و اهل بیت نبوت علیهم السلام.
6.       اخوت، احمدرضا (1396). فهم قرآن در دبستان و دبیرستان. تهران: قرآن و اهل بیت نبوت علیهم السلام.
7.       اخوت، احمدرضا (1398). ساختار وجودی انسان. تهران: قرآن و اهل بیت نبوت علیهم السلام.
8.       اخوت، احمدرضا و قاسمی، مریم (1393)ب. تفکر اجتماعی، تفکر عینی: موانع خوب زیستن با دیگران. تهران: قرآن و اهل بیت نبوت علیهم السلام.
9.       اخوت، احمدرضا و قاسمی، مریم (1399). اصلاح رویکرد در زمینه رجوع به قرآن. تهران: قرآن و اهل بیت نبوت علیهم السلام.
10.   الهی‌زاده، محمدحسین (1392). درسنامه تدبر در قرآن، جزء 30. مشهد: مؤسسه تدبر در قرآن و سیره.
11.   الهی‌زاده، محمدحسین (1393). درسنامه تدبر موضوعی قرآن (مبادی، مبانی، روش و نمونه). مشهد: آستان قدس.
12.   الهی‌زاده، محمدحسین (1394). درسنامه تدبر ترتیبی قرآن (مبانی، مبانی و روش). مشهد: آستان قدس.
13.   الهی‌زاده، محمدحسین (1395). درسنامه تدبر در قرآن، جزء 25-24 (از سوره غافر تا سوره احقاف. حوامیم سبعه). مشهد: مؤسسه تدبر در قرآن و سیره.
14.   الهی‌زاده، محمدحسین (1396). تدبر در قرآن برای نوجوانان (راهنمای تدریس). مشهد: مؤسسه تدبر در قرآن و سیره.
15.   الهی‌زاده، محمدحسین (1398). نظام عدالت در قرآن و سیره. مشهد: مؤسسه تدبر در قرآن و سیره.
16.   الهی‌زاده، محمدحسین (1403). درسنامه روش تدبر در قرآن. مشهد: مؤسسه تدبر در قرآن و سیره.
17.   آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1410). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الإسلامی.
18.   بازرگان، عبدالعلی (1372). نظم قرآن. تهران: قلم.
19.   بازرگان، عبدالعلی (1374). متدولوژی تدبر در قرآن. تهران: شرکت انتشار.
20.   بازرگان، مهدی (1344). باد و باران در قرآن. قم: دار الفکر.
21.   بازرگان، مهدی (1386). سیر تحول قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
22.   پاکتچی، احمد (1395). جریان‌های فهم قرآن کریم در ایران معاصر. قم: فلاح.
23.   پروینی، خلیل (1400). چیستی و چگونگی آموزش زبان قرآن (نقد گونه‌ای بر طرح و نظریه آموزش زبان قرآن دکتر محمدعلی لسانی). مطالعات سبک‌شناختی قرآن کریم، 4(2)، 30.
24.   جوادی آملی، عبدالله. (1393). تفسیر تسنیم. قم: مرکز نشر إسراء.
25.   خامه‌گر، محمد (1397). تفسیر ساختاری قرآن کریم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
26.   زمخشری، محمود بن عمر. (1979). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
27.   سرحان، محمد. (1399). تدبر در قرآن: مفاهیم و روش‌ها. تهران: انتشارات نور هدایت.
28.   سید رضی، محمد بن حسین. (1414). نهج البلاغة. قم: دار الهجرة.
29.   شریفی، علی (1399). جریان‌شناسی مطالعات قرآنی معاصر. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
30.   صبوحی طسوجی، حسین (1394). پایان‌نامه: آسیب‌شناسی تدبر در قرآن. دانشگاه قرآن و حدیث: دانشکده علوم حدیث قم.
31.   صبوحی طسوجی، علی (1388). روش تدبر در سوره‌های قرآن کریم. تهران: شورای عالی انقلاب فرهنگی.
32.   صبوحی طسوجی، علی (1395). تدبر در قرآن کریم (ج 1-6). قم: مؤلف.
33.   صبوحی طسوجی، علی (1397). نگاهی به نهضت حسینی در پرتو تدبر در قرآن کریم. قم: مؤلف.
34.   صبوحی طسوجی، علی (1400). آشنایی با دانش تدبر در قرآن کریم. قم: مؤسسه تدبر در کلام وحی.
35.   طباطبائی، سیدمحمدحسین (1390). المیزان فی تفسیر القرآن (ج 1-20). بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
36.   عبدالباقی، محمدفؤاد. (1391). المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم. قاهره: دار الحدیث.
37.   فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409). کتاب العین. قم: دار الهجرة.
38.   قرائتی، محسن (1387). تمثیلات تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
39.   قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور (ج 1-10). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
40.   قرائتی، محسن (1389). دقائقی با قرآن. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
41.   قرائتی، محسن (1392). سیمای سیاست در قرآن. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
42.   قرائتی، محسن (1398). مبانی قرآنی گام دوم انقلاب اسلامی. تهران: ستاد اقامه نماز.
43.   قرشی، سید علی‌اکبر. (1378). قاموس القرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
44.   کریمی، محمود و سلمان‌نژاد، مرتضی (1393). ریشه‌شناسی واژه قرآنی (تدبر). مطالعات قرآن و حدیث، 8(1)، 15.
45.   کلینی، محمد بن یعقوب. (1407). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
46.   گروهی از نویسندگان (1399). دائرة المعارف قرآن کریم، قم: بوستان کتاب.
47.   لسانی فشارکی، محمدعلی (1379). آموزش زبان قرآن. تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام.
48.   لسانی فشارکی، محمدعلی (1399). تفسیر ترتیبی قرآن کریم. تهران: صد و چهارده.
49.   لسانی فشارکی، محمدعلی (1401). تفسیر روحانی. تهران: عروج.
50.   لسانی فشارکی، محمدعلی (1402). اسلام محمدی به روایت نهضت حسینی. تهران: صد و چهارده.
51.   لسانی فشارکی، محمدعلی؛ غفاری، مهدی (1390ش). آموزش زبان قرآن، تهران: دفتر انتشارات زینی.
52.   لسانی فشارکی، محمدعلی؛ مرادی زنجانی، حسین (1393). روش تحقیق موضوعی در قرآن کریم، قم: بوستان کتاب.
53.   لسانی فشارکی، محمدعلی؛ مرادی زنجانی، حسین (1393). مطالعات قرآنی در سیره نبوی، تهران: صد و چهارده.
54.   لسانی فشارکی، محمدعلی؛ مرادی زنجانی، حسین (1394). سوره‌شناسی (روش تحقیق ساختاری در قرآن کریم)، قم: نصایح.
55.   محمودیان بارزی، ریحانه (1392). پایان‌نامه: آسیب‌شناسی روش‌های تدبر در قرآن. دانشگاه اصفهان: دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
56.   مرادی زنجانی، حسین. (1398ش).  روش‌ها و شیوه‌های تدبر در قرآن کریم. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
57.   معرفت، محمدهادی (1382ش). تاریخ قرآن، تهران: سمت، چاپ پنجم.
58.   مقامی، مهدی (1395). سیمای تدبر در قرآن. مشهد: تدبر در قرآن و سیره.
59.   مقامی، مهدی (1396). تدبر در قرآن از نگاه رهبر معظم انقلاب اسلامی. مشهد: تدبر در قرآن و سیره.
60.   موسوی، سیده فاطمه (1401). تحلیل و نقد روش تفسیری عبدالعلی بازرگان. پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، 11(1)، 35.
61.   نصرتی، حمید (1396). پایان‌نامه: بررسی و نقد دو شیوه رایج تدبر در قرآن در ایران. دانشگاه علامه طباطبائی: دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
62.   نظری، عبدالله (1400) عنوان: تحلیل شاخص‌های عدالت سیاسی در رویکرد تفسیری آیت‌الله جوادی آملی. ناشر: مطالعات قرآن و علوم (دوره 4، شماره 8).
63.   نقی‌پورفر، ولی‌الله (1374). پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن کریم. تهران: اسوه.
64.   نقی‌پورفر، ولی‌الله. (1395). قرآن و تمدن اسلامی. تهران: انتشارات حکمت.
65.   ورام، مسعود بن عیسی. (1410). مجموعه ورام. قم: مکتبة الفقیه.
 
منابع اینترنتی:
1.       سایت بیانات مقام معظم رهبری به نشانی: http://farsi.khamenei.ir/speech .
2.       سایت جامعه مجازی تدبر در قرآن کریم:  https://tadabor.org/
3.       سایت مؤسسه فرهنگی هنری کانون نشر و ترویج زبان قرآن: https://quranlsn.ir/works/course/?uuid=5469ed01-888c-11ee-a9c0-0050569caf39/%D8%B3%D8%AE%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%87-%D9%87%D8%A7
4.       سایت مدرسه دانشجویی قرآن و عترت به نشانی: https://quranetratschool.ir/?page_id=545
5.       سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن: https://gharaati.ir/category/%d8%af%d8%b1%d8%b3-%d9%87%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86/
6.       سایت مهندس عبدالعلی بازرگان: http://bazargan.com/abdolali/
7.       سایت مؤسسه تدبر در کلام وحی به نشانی: https://tadabborpub.ir/product-category/%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8/
8.       سایت مؤسسه تدبر در قرآن و سیره به نشانی:  https://mftqs.ir/about-us/
9.       سایت انتشارات تدبر در قرآن و سیره: https://book-tadabbor.ir/book-category/%d8%aa%d8%af%d8%a8%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86/page/2
مصاحبه‌ها:
1.       مصاحبه با حجة الاسلام عباس صبوحی طسوجی، عضو هیئت مدیره مؤسسه تدبر در کلام وحی، در تاریخ  01/ 11/ 1403.
2.       مصاحبه با حجة الاسلام مهدی مقامی، مدیر مؤسسه فرهنگی تدبر در قرآن و سیره، در تاریخ: 07/07/1403.
3.       مصاحبه با حجة الاسلام محسن قرائتی، مؤلف تفسیر نور، در تاریخ 22/ 03/ 1403.
4.       مصاحبه با حجة الاسلام متوسل، عضو هیئت تألیف تفسیر نور، در تاریخ 09/ 03/ 1403.
5.       مصاحبه با دکتر حسین مرادی زنجانی، دکتر اکبر سعیدی و مهندس صادق حامدی، مسئولان کانون زبان قرآن، در تاریخ 24/02/1403.
مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 4، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 242-273

  • تاریخ دریافت 21 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 26 شهریور 1404