مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

پیامدهای تعذیر در قرآن و تأثیر آن بر انسداد مسیر اصلاحات اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عباس فرج زاده 1
محمد شریفانی 2
محمد جواد رحمانی 3
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، واحد فسا، دانشگاه آزاد اسلامی، فسا، ایران
2 دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده الاهیات و معارف اسلامی، تهران، ایران
3 استادیار گروه معارف اسلامی، واحد مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی، مرودشت، ایران
10.22084/qss.2025.31338.1154
چکیده
یکی از موانع مکرر در مسیر تحقق رسالت پیامبران الهی، مقاومت‌های مردم در قالب تعذیر در برابر آنان است. این پدیده، که در قرآن به اشکال گوناگون همچون بهانه‌جویی، تعلل، تمسخر و انکار برجسته شده، نشان‌دهنده مخالفت فردی یا اعتقادی، بلکه در مقیاس گسترده‌تر، به عنوان عاملی بازدارنده در تحقق اصلاح اجتماعی و نهادینه‌سازی تحول می‌باشد. مسئله تحقیق حاضر، بررسی تأثیر تعذیر بر انسداد مسیر اصلاحات اجتماعی در جوامع دینی معاصر است، جایی که ارزش‌های قرآنی نقش محوری در سیاست‌گذاری‌ها دارند. سوال اصلی مسئله محور این پژوهش این است که: طبق آموزه‌های قرآن، تعذیر مردم در پاسخ به پیامبران چه تأثیری بر فرآیند اصلاح اجتماعی و تحقق اهداف تربیتی دارد؟ فرضیه ما این است که تعذیر نه تنها واکنشی فردی ناشی از جهل یا لجاجت، بلکه عاملی ساختاری با پیامدهای اجتماعی و تربیتی گسترده است که به انسداد مسیر اصلاح، تضعیف مشروعیت پیامبران الهی و اختلال در تحول فرهنگی منجر می‌شود.روش تحقیق، توصیفی‌ـ‌تحلیلی با تمرکز بر تحلیل محتوایی آیات قرآن است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تعذیر ریشه در عواملی همچون جهل، تعصب قومی، لجاجت و منافع مادی دارد و پیامدهایی چون محرومیت از هدایت الهی، رکود تربیتی، تفرقه اجتماعی و مقاومت در برابر تغییرات را به دنبال می‌آورد. این نتایج، درک عمیق‌تری از شکست جنبش‌های اصلاحی در تاریخ ادیان ارائه می‌دهد و راهکارهایی همچون تقویت تفکر عقلانی، صبر نبوی و عدالت اجتماعی را برای مقابله با موانع فرهنگی در جوامع اسلامی پیشنهاد می‌کند. این مطالعه، با پیوند آموزه‌های قرآنی به واقعیت‌های اجتماعی، زمینه‌ای برای تحقیقات میان‌رشته‌ای آینده فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها
تعذیر
لجاجت
عصبیت اجتماعی
اصلاحات اجتماعی
انسداد تحول
پیامبران الهی

عنوان مقاله English

The Consequences of Taʿdhīr in the Qur’an and Its Impact on the Obstruction of Social Reform Pathways

نویسندگان English

Abbas Farajzadeh 1
Mohammad Sharifani 2
Mmohammad Javad Rahmani 3
1 Ph.D. Student of Quran and Hadith Sciences, Fa.C., Islamic Azad University, Fasa, Iran
2 Associate Professor of Allameh Tabatabai University, Faculty of Theology and Islamic Studies, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Maroodasht Branch, Islamic Azad University, Maroodasht, Iran
چکیده English

One of the recurring obstacles in fulfilling the mission of divine prophets is the resistance of people manifested as taʿdhīr (excuse-making) in response to their call. This phenomenon, highlighted in the Qur'an through various forms such as excuse-making, procrastination, mockery, and denial, signifies not merely individual or doctrinal opposition but, on a broader scale, acts as a structural barrier to the realization of social reform and the institutionalization of transformation. The central issue of this study is to examine the impact of taʿdhīr on obstructing social reform pathways in contemporary religious societies where Qur'anic values play a pivotal role in policymaking. The primary problem-oriented research question is: According to Qur'anic teachings, what impact does people's taʿdhīr in response to prophets have on the process of social reform and the achievement of educational objectives? The hypothesis posits that taʿdhīr is not only an individual reaction stemming from ignorance or obstinacy but a structural factor with extensive social and educational consequences, leading to the obstruction of reform pathways, the undermining of the legitimacy of divine prophets, and disruption in cultural transformation. Employing a descriptive-analytical method with a focus on content analysis of Qur'anic verses, the findings reveal that taʿdhīr is rooted in factors such as ignorance, tribal prejudice, obstinacy, and material interests, resulting in consequences like deprivation of divine guidance, educational stagnation, social division, and resistance to change. These findings provide a deeper understanding of the failure of reformist movements in the history of religions and propose strategies such as promoting rational thinking, prophetic patience, and social justice to address cultural barriers in contemporary Islamic societies. This study, by linking Qur'anic teachings to social realities, lays the groundwork for future interdisciplinary research.

کلیدواژه‌ها English

Taʿdhīr
Obstinacy
Social partisanship
Social reform
Obstruction of transformation
Divine prophets
1.       قرآن کریم
2.       ابن‌شعبه حرّانی، ح. ب. ع (بی‌تا): تحف العقول عن آل الرسول. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
3.       ابن‌فارس، احمد بن فارس (بی‌تا): مقاییس‌اللغه، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دارالفکر، چاپ اول.
4.       ابن‌منظور، محمد بن مکرّم (1405ق): لسان‌العرب، تحقیق: علی شیری، بیروت: داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
5.       احمدی، محمد (1401): «انگیزه‌ها و پیامدهای بهانه‌جویی و لجاجت». مجله علوم قرآنی و حدیث، دوره 5، شماره 2، صص 5-15.
6.       اصفهانی، حسین بن محمد (راغب)(1404ق): مفردات ألفاظ القرآن، دمشق، دارالقلم.
7.       بارون، رابرت و دان بیرن (1397ش): روان‌شناسی اجتماعی (Social Psychology). ترجمه یوسف کریمی. تهران: نشر ارسباران.
8.       بخاری، محمد بن اسماعیل(1391ش): صحیح بخاری، ترجمه عبدالعلی‌ نوراحراری، ج1، تربت جام: انتشارات شیخ الاسلام احمد جام (مکتبه البشری).
9.       برگر، پیتر (1382ش): چتر مقدس: عناصر جامعه‌شناسی دین (The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion)، ترجمه بیژن عبدالکریمی، تهران، نشر نقد فرهنگ.
10.   خوانساری‌، محمدبن حسین(1384ش): شرح غررالحکم و درر الکلم ، چاپ ششم، موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
11.   دورکیم، امیل (1384ش): تقسیم کار اجتماعی (The Division of Labor in Society)، ترجمه باقر پرهام، تهران، انتشارات علمی.
12.   دهخدا، علی اکبر(1361ش): لغت نامه، 16 جلد، چاپ سوم، نشر وزارت ارشاد اسلامی، تهران.
13.   دهشیری، محسن(1389ش): موانع اجتماعی اصلاحات در جوامع اسلامی. مجله علوم اجتماعی اسلامی ایران، شماره 22.
14.   دهشیری، محمد(1389): مقاومت اجتماعی در قرآن، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
15.   رالز، جان (1387ش): نظریه‌ای در باب عدالت (A Theory of Justice)، ترجمه حسین بشیریه، تهران، نشر نی.
16.   رحیمی، علی(1402): «بررسی زمینه‌ها و عوامل بهانه‌جویی‌های اجتماعی در برابر اوامر الهی از منظر قرآن»، مجله قرآن و علوم اجتماعی، دوره 7، شماره 1، صص 10-30.
17.   رضی، سید(1386ش): نهج‌البلاغه. ترجمه محمد دشتی، قم: مؤسسه تحقیقاتی امام علی (ع).
18.   شریف رضی، محمد(1414ق): نهج‌البلاغه، قم، دارالکتب الإسلامیة.
19.   طباطبایی، محمدحسین(1390ش): تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
20.   طباطبایی، محمدحسین(1431ق): تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
21.   طبرسی، فضل(1415ق): مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات فراهانی.
22.   عمید، حسن(1375ش): فرهنگ عمید، چاپ ششم، ناشر: امیرکبیر، تهران.
23.   فریره، پائولو (1387ش): آموزش ستمدیدگان (Pedagogy of the Oppressed)، ترجمه رضا حبیبی، تهران، مؤسسه فرهنگی روزبهان.
24.   فوکو، میشل (1356): تبارشناسی دانش و قدرت (Genealogy of Knowledge and Power). ترجمه نیکو سرخوش. تهران: نشر نی، چاپ اول.
25.   قمی، عباس(۱۳۸۷): مفاتیح الجنان، ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای، قم: انتشارات فاطمه الزهرا.
26.   کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق): الکافی. قم: دار الحدیث،.
27.   گیدنز، آنتونی (1381ش): مدرنیته و هویت شخصی (Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age)، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، نشر نی.
28.   مجلسی، محمد باقر(1386ش): بحارالانوار، ج72، قم، دارالکتب الاسلامیه.
29.   مطهری، مرتضی(1368ش): تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
30.   مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (۱۳۷۴): تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
31.   نوروزی، حسن(1403): «بهانه‌جویی و لجاجت از نگاه قرآن کریم». مجله مطالعات قرآنی، دوره 8، شماره 3، صص 20-30.
32.   وبر، ماکس (1390ش): اقتصاد و جامعه (Economy and Society)، ترجمه داود غفاری، تهران، انتشارات نی.
33.   ویگوتسکی، لو (1382ش): ذهن در جامعه: رشد فرایندهای عالی روان‌شناختی (Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes)، ترجمه علی‌اکبر شعاری‌نژاد، تهران، امیرکبیر.
منابع لاتین
1.                   Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes.
2.                   Asad, T. (2003). Formations of the secular: Christianity, Islam, modernity. Stanford, CA: Stanford University Press.
3.                   Bandura, A. (1977). Social learning theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
4.                   Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. New York, NY: Anchor Books.
5.                   Bloom, B. S. (1956). Taxonomy of educational objectives: Cognitive domain. New York, NY: Longmans.
6.                   Durkheim, É. (1984). The division of labour in society (W. D. Halls, Trans.). London, UK: Macmillan.
7.                   Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford, CA: Stanford University Press.
8.                   Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. New York, NY: Herder and Herder.
9.                   Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity. Stanford, CA: Stanford University Press.
10.                Hobsbawm, E. (1992). Nations and nationalism since 1780. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
11.                Krathwohl, D. R., Bloom, B. S., & Masia, B. B. (1964). Taxonomy of educational objectives: Affective domain. New York, NY: McKay.
12.                Rawls, J. (1971). A theory of justice. Cambridge, MA: Harvard University Press.
13.                United Nations. (2024). Global inequality report. New York, NY: United Nations Publications.
14.                Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.
15.                Weber, M. (1968). Economy and society. Berkeley, CA: University of California Press.
مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 4، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 274-311

  • تاریخ دریافت 06 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 07 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 26 شهریور 1404