مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

بررسی تطبیقی تحقق وعده استخلاف مومنان در زمین در پرتو آیه 55 سوره نور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 دانشــجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشــکده الهیات و معارف اســلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
3 دانشــجوی دکتــری علــوم قــرآن و حدیث، گــروه علوم قرآن و حدیث، دانشــکده الهیات و معارف اســلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
آیــه 55 ســوره نــور یکــی از آیــات کلیــدی قــرآن کریــم در زمینه وعــده الهی به مؤمنان برای جانشــینی و اســتقرار حاکمیت در زمین اســت. ایــن پژوهش با رویکــردی تحلیلــی و تطبیقی به بررســی دیدگاه‌های تفســیری شــیعه و اهل ســنت درباره تحقق این وعده می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشــان می‌دهد که مفســران اهل ســنت، همچون طبری، ابن کثیر و قرطبی، تحقق وعده را در دوره تاریخی صدر اسلام، به‌ویژه زمان پیامبر اکرم(ص) و خلفای راشدین دانســته‌اند. در مقابل، مفســران شــیعه از جملــه علامه طباطبایــی و آیت‌الله
مــکارم شــیرازی، تحقق نهایــی و کامل آیــه را در آینــده و در دوران ظهور امام مهدی(عج) دانســته‌اند. در این میان، شــرط تحقق وعده در هر دو دیدگاه، ایمــان، عمل صالح و توحید خالص معرفی شــده اســت. نتایــج این پژوهش حاکی از آن است که گرچه هر دو مذهب بر اصل وعده استخلاف تأکید دارند، اما در تعیین مصداق نهایی و دامنه تحقق آن، تفاوت‌های قابل‌توجهی میان آنها وجود دارد. این تفاوت‌ها ریشه در مبانی کلامی و روایی هر مذهب دارد و این وعده، نه تنها نویدی الهی برای آینده، بلکه راهبردی تمدن‌ساز در ابعاد اخلاقی، هویتی، سیاسی، فرهنگی و روانی برای تقویت گفتمان، بازمهندسی ساختار اجتماعی و جهت دهی تربیتی نظام اسلامی در عصر حاضر است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Fulfillment of the Promise of the Believers’ Succession on Earth in the Light of Verse 55 of Surah An-Nur

نویسندگان English

Habib Allah Halimi Jolodar 1
Rohoallah Shirian Mahshad 2
Ayuob Parvini 3
1 Associate Professor, Department of Qur’an and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Mazandaran University, Babolsar, Iran.
2 Ph.D. Candidate in Quranic and Hadith Studies, Department of Qur’an and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Mazandaran University, Babolsar, Iran.
3 Ph.D. Candidate in Quranic and Hadith Studies, Department of Qur’an and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Mazandaran University, Babolsar, Iran.
چکیده English

Verse 55 of Surah An-Nur is one of the key verses of the Holy Qur’an regarding God’s divine promise to the believers for succession and the establishment of authority on earth. This study, through an analytical and comparative approach, examines the exegetical perspectives of both Shia and Sunni scholars concerning the fulfillment of this promise. The findings indicate that Sunni commentators such as al-Tabari, Ibn Kathir, and al-Qurtubi interpret the realization of this promise as having occurred during the early Islamic period—specifically, in the time of the Prophet Muhammad (peace be upon him) and the Rightly Guided Caliphs. In contrast, Shia exegetes, including Allameh Tabataba’i and Ayatollah Makarem Shirazi, believe that the complete and final fulfillment of this verse will take place in the future, during the reappearance of Imam al-Mahdi (may God hasten his reappearance). In both perspectives, the conditions for the realization of this divine promise are faith, righteous deeds, and pure monotheism. The results of the study reveal that although both schools of thought affirm the principle of divine succession (istikhlaaf), they differ significantly regarding its ultimate manifestation and scope of realization. These differences stem from the theological and narrative foundations of each tradition. Moreover, the divine promise of succession is not only a prophecy of future triumph but also a civilizational strategy encompassing moral, identity-based, political, cultural, and psychological dimensions—serving to strengthen discourse, reengineer social structures, and guide the educational direction of the Islamic system in the contemporary era.

کلیدواژه‌ها English

Succession (Istikhlaf)
Divine Promise
Mahdism
Surah An-Nur
  1. قرآن کریم
  2. ابن‏ابى‏حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419)؛ «تفسیر القرآن العظیم»، چاپ سوم، محقق: طیب، اسعد محمد، ریاض: مکتبة نزار مصطفى الباز،
  3. ابن‏جوزى، عبدالرحمن بن على‏ (1422)؛ «زاد المسیر فى علم التفسیر»، محقق: مهدى، عبد الرزاق‏، بیروت: دار الکتاب العربی‏.
  4. ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر (1419)؛ «تفسیر القرآن العظیم( ابن کثیر)»، محقق: شمس‏الدین، محمد حسین‏، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
  5. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر (1407ق)؛ «تفسیر القرآن العظیم»، تحقیق: سامی بن محمد سلامه، دار طیبه.
  6. احمدیان، علی‌اصغر (1395)؛ «تبیین استخلاف از منظر قرآن»، فصلنامه بینات (پژوهش‌های قرآنی)، سال ۱۶، شماره ۶۳، صص 45–66
  7. ایجى، محمد عبدالرحمن‏ (1424)؛ «جامع البیان فى تفسیر القرآن( ایجى)»، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
  8. آلوسی، شهاب الدین (بی تا)؛ «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، دار احیاء التراث العربی، ج 18، صص 204-207
  9. بابایی، علی اکبر و کوهی گونیانی، سکینه (1399) «بررسی تطبیقی آیه 5 سوره نور با تأکید بر شناخت مستخلفین» فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شماره 68، صص 35-9
  10. بحرانی، سیدهاشم (1415ق) ، «البرهان فی تفسیر القرآن»، قم، موسسه البعثه
  11. بحرانی، سیدهاشم (1394)؛ «سیمای حضرت مهدی در قرآن»، ترجمه: سیدمهدی حائری قزوینی، نشر آفاق، ج5، ص 318
  12. حاکم نیشابوری، ابوعبدالله (1411ق)، «المستدرک علی الصحیحین»، ج 2،
  13. حسینی، سیدمحسن (۱۳۹۸)؛ «تحلیل وعده الهی در قرآن از منظر جامعه‌شناسی دینی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مفید.
  14. حسکانى، عبیدالله بن عبدالله‏ (1411)؛ «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل»‏، محقق: محمودى، محمدباقر، تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مؤسسة الطبع و النشر‏.
  15. حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415ق)، «تفسیر نورالثقلین»، مصحح: رسولی ، هاشم، قم، نشر اسماعیلیان
  16. خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار کارگزاران نظام و پیام به حج، https://farsi.khamenei.ir/speech-quran?npt=7
  17. خوش فر، محسن و عمادی، مریم (1400)، تخصیص یا تعمیم مصداق موعودین در آیه 55 سوره نور، علوم قرآن وحدیث، شماره 107، صص 298-3
  18. رازی، محمد بن عمر (فخر رازی) (1420ق)؛ «التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  19. رازی، شیخ ابوالفتوح (1370)؛ «روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن»، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ج 14، ص 170
  20. رازی، محمد بن عمر، (بی تا)؛ «مفاتیح الغیب»، دارالفکر، ج 23، صص 202-205
  21. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1387)، «مفردات الفاظ قرآن کریم»، ترجمه: حسین خداپرست، نشر نوید اسلام، چاپ اول
  22. رضا، محمدرشید (1935م)، « تفسیر المنار»، بیروت، دارالمعرفه، ج 6
  23. زکی، دکتر زهره و عظیمی فر، دکتر علیرضا (1403)، بررسی تفسیری آیه 55 سوره نور بر حاکمیت الهی صالحان بر زمین با رویکرد تطبیقی، مجله قرآنی کوثر، شماره 78، صص 84-65
  24. زمخشری، محمودبن عمر (1407ق)، « الکشاف»، مصحح: احمد، مصطفی حسینی، بیروت، دارالکتاب العربی
  25. ذهبی، شمس الدین (1427ق)، «سیر اعلام النبلاء» ج4، شماره 207
  26. طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق)؛ «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ مدرسین.
  27. طبرانى، سلیمان بن احمد (2008 م)؛ «التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم( الطبرانى)»، اردن-اربد: دار الکتاب الثقافی‏.
  28. طبرسی، فضل بن حسن (1408ق)، «مجمع البیان»، مصحح: رسولی، هاشم. بیروت، دارالمعرفه
  29. طبری، محمدبن جریر (1412 ه)؛ «جامع البیان»، تحقیق: احمد شاکر، دار هجر، ج 18، صص 449-460
  30. طوسی، محمدبن حسن (بی تا)، «التبیان فی تفسیر القرآن»، مصحح: عاملی، احمد حبیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی
  31. فیض کاشانی، ملامحسن (1373)، «تفسیر الصافی»، مصحح: اعلمی، حسین. تهران، مکتبه الصدر
  32. قاشى، حیدر بن على‏ (1428)؛ «تفسیر القاشى المسمى المعتمد من المنقول فیما اوحى الى الرسول صلى الله علیه و سلم»‏ ،محقق: مزیدى، احمد فرید، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
  33. قرطبی، محمدبن احمد (ابوعبدالله) (1387ه)؛ «الجامع لاحکام القرآن»، دارالکتب المصریه، ج 12، صص239-242
  34. قرطبی، محمدبن احمد (ابوعبدالله) (1405)؛ «الجامع لاحکام القرآن»، موسسه تاریخ العربی، چاپ دوم، ج 12، ص 297  
  35. مطهری، مرتضی (1385)، «آینده انقلاب اسلامی»، تهران، انتشارات صدرا
  36. مطهری، مرتضی (1398ه.ق)، «قیام و انقلاب مهدی (عج) از دیدگاه فلسفه تاریخ»، تهران، انتشارات صدرا
  37. مکارم شیرازی، ناصر (1377)، «پیام قرآن»، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج 9
  38. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران (1374)؛ «تفسیر نمونه»، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
  39. نجارزادگان، فتح الله (1389)، بررسی تطبیقی آیات مهدویت و شخصیت‌شناسی امام مهدی (عج) در دیدگاه فریقین، تهران، انتشارات سمت
  40. نجارزادگان، فتح الله (1391)، بررسی تطبیقی تفسیر آیه وعد(نور:55) از دیدگاه مفسران فریقین با تأکید بر شناخت قوم موعود، نشریه قرآن شناخت، شماره 2
  41. نوروزی، رضا؛ قاسم پور، محسن (1399)، بررسی دلالت آیه 55 سوره نور بر رجعت از دیدگاه فریقین، پژوهش های تفسیر تطبیقی، شماره، صص 113-95
  42. یحیی تیمى، یحیى بن سلام‏ (1425ق)؛ «تفسیر یحیى بن سلام التیمى البصرى القیروانى»‏، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
دوره 4، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 186-211

  • تاریخ دریافت 06 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 07 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 09 مرداد 1404