مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

سیر تطور انگاره ستر شرعی زنان در نگاه قرآن‌پژوهان پنج قرن نخست هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سهیلا پیروزفر 1
آسیه جمالی شوراب 2
حسن نقی زاده 3
1 دانشیار گــروه علــوم قــرآن و حدیــث، دانشــکده الهیــات، دانشــگاه فردوســی مشــهد، مشهد، ایران.
2 دانشجوی دکتری گــروه علــوم قــرآن و حدیــث، دانشــکده الهیــات، دانشــگاه فردوســی مشــهد، مشهد، ایران.
3 استاد گــروه علــوم قــرآن و حدیــث، دانشــکده الهیــات، دانشــگاه فردوســی مشــهد، مشهد، ایران.
10.22084/qss.2025.31423.1163
چکیده
«ســتر شــرعی زنــان» یکــی از مفاهیــم بنیادیــن و در عیــن حــال پیچیــده در فرهنگ اسلامی است که از ابتدای اسلام تاکنون محل چالش و تفسیر فراوان اندیشــمندان بوده اســت. این پژوهش با رویکرد تاریخ انگاره و با اســتفاده از روش تحلیل گزارشات تاریخی به بررسی تطور فهم و تبیین ستر شرعی زنان، توسط قرآن پژوهان پنج قرن نخست هجری (قرون اول تا پنجم) می‌پردازد. هــدف اصلــی مطالعه، شناســایی انگاره‌هــای کلیدی مرتبط با آیات پوشــش (ســوره نور، آیه 31و۶۰؛ ســوره احزاب، آیه ۵۹) بازشناســی تغییرات معنایی و تفسیری آن‌ها و تحلیل عوامل مؤثر ازجمله متن قرآنی، سنت نبوی، عملکرد صحابه و زمینه‌های اجتماعی-حقوقی اســت. یافته‌ها نشــان می‌دهد که در قرون اول و دوم، انگاره ستر عمدتاً بر تمایز اجتماعی میان زنان آزاده و کنیز و اصلاح پوشش پایه (خمار) تأ کید داشت. در قرن سوم، این انگاره‌ها تثبیت و نظام‌مند شد و به بحث‌های فقهی راه یافت. قرون چهارم و پنجم دوران بلوغ مکاتب دینی بوده که طی آن نهادینه شــدن پوشش جلباب، گسترش اجازه بروز آرایه‌های متعارف مانند وجه و کفین، و تمایز تفســیری میان اهل‌ســنت و شیعه در مصداق رخصت‌ها مشاهده می‌شود. همچنین تفاسیر عرفانی به فهم زینت ابعاد معنوی افزودند. پژوهش نتیجه می‌گیرد انگاره ســتر شــرعی زنــان مفهومی ایســتا نبوده، بلکه حاصل تعامل پویای متن، ســنت، شــرایط تاریخی-اجتماعی و تأثیر مکتب‌های فکری اســت که شــالوده‌های مباحث پوشــش اســلامی معاصر را شکل داده اســت. فهم این سیر تطور برای تبیین ریشه‌های گفتمان پوشش در اسلام بسیار حائز اهمیت است.
کلیدواژه‌ها
سترشــرعی
حجاب
تاریخ انــگاره
جلباب
خمار
زینت
قواعد من النساء
پوشش زنان

عنوان مقاله English

The evolution of the concept of women's religious veil in the eyes of Quran scholars of the first five centuries of the Hijri

نویسندگان English

Soheyla Pirouzfar 1
Asiyeh Jamali Shorab 2
Hassan Naghizadeh 3
1 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 PhD Student, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

"Satr Shar'i" (women's legitimate covering) is a foundational yet complex concept in Islamic culture that has been a subject of significant challenge and diverse interpretation by scholars since the dawn of Islam. This research, employing a history of concepts approach through the analysis of historical reports, examines the evolution in the understanding and explanation of women's legitimate covering by Quranic scholars of the first five Hijri centuries. The main objective is to identify key concepts related to the verses on covering (An-Nur: 31, 60; Al-Ahzab: 59), recognize their semantic and interpretive changes, and analyze influential factors, including the Quranic text, Prophetic tradition, the practices of the Companions, and socio-legal contexts.

The findings indicate that in the first and second centuries, the concept of satr primarily emphasized social distinction between free women and slave girls and the reform of the basic head covering (khimār). In the third century, these concepts were consolidated and systematized, entering jurisprudential discussions. The fourth and fifth centuries marked the maturation of religious schools, witnessing the institutionalization of the jilbāb (outer garment), an expanded allowance for displaying conventional adornments like the face and hands, and emerging interpretive distinctions between Sunnis and Shias on such permissions. Mystical interpretations also added spiritual dimensions to the concept of adornment (zīnah).

The research concludes that the notion of women's legitimate covering has not been static; rather, it is the result of a dynamic interaction between text, tradition, socio-historical conditions, and intellectual schools. Understanding this evolution is crucial for explaining the roots of the contemporary discourse on Islamic dress.

کلیدواژه‌ها English

Islamic veil
hijab
history of the concept
jilbab
khmar
women'
s clothing
قرآن کریم
1.       ابن أبی الحدید (1378)، شرح نهج‌البلاغه، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیه، الطبعه الأولی.
2.       ابن ابی الزمنین (1423) ، تفسیر ابن زمنین، تحقیق ابو عبدالله حسین بن عکاشه، بی‌جا.
3.       ابن ابی شیبه کوفی(1409)، محقق: سعید اللحام، بیروت: دارالفکر.
4.       ابن اثیر، (1409) اسدالغابه فی معرفه الصحابه، بیروت: دارالفکر.
5.       ابن بابویه قمی، محمد بن علی(1386). علل الشرایع. نجف: منشورات المکتبة الحیدریة.
6.       ابن حجر العسقلانی (1415 ه)، الإصابة، بتحقیق الشیخ عادل أحمد عبد الموجود والشیخ علی‌محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیه.
7.       ابن حجر العسقلانی (بی تا)، فتح الباری، بیروت: دار المعرفه للطباعة والنشر.
8.       ابن حزم، (بی تا) المحلی، بی‌جا: دارالفکر.
9.       ابن سعد، (بی تا) الطبقات الکبری، بیروت: دارالصادر.
10.   ابن سیده، ابوالحسن علی بن اسماعیل ( 1421 )، المحکم و المحیط الاعظم، محقق: عبدالحمید هندوای، بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
11.   ابن عبد البر، ابو عمر یوسف بن عبدالله،( 1387 )، التمهید، بی‌جا: وزارة عموم الأوقاف والشؤون الإسلامیه.
12.   ابن منظور (1405)، لسان العرب، نشر ادب الحوزة: بیروت.
13.   ابو الجارود، زیادبن منذر(1434)، تفسیر أبی الجارود ومسنده، قم: دارالحدیث، التحقیق والتخریج: علی شاه علی زاده
14.   ابو بصیر (1425)، مسند ابی بصیر، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
15.   ابی داوود سلیمان بن اشعث السجستانی (1410)، سنن ابی داوود، دارالفکر: تحقیق سعید محمد اللحام
16.   الازهری، ابن منصور محمد بن احمد (1421)، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیا التراث العربی.
17.   الانصاری، عبد الله ( 1371 )، کشف‌الاسرار و عده الابرار (تفسیر خواجه عبدالله انصاری)، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، چاپ پنجم.
18.   بخاری، محمد بن اسماعیل(1401)، بیروت: دارالفکر
19.   البیهقی، احمد بن الحسین (بی تا)، السنن الکبری، بی‌جا: دارالفکر.
20.   پاکتچی، احمد ( 1390)، بنیادگرایی و سلفیه: بازشناسی طیفی از جریان‌های دینی، تهران: دانشگاه امام‌صادق.
21.   پاکتچی، احمد(1398)، «حجاب»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج 20، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
22.   توفیقی، فاطمه (1396)، «سیر تطور تفسیر آیات قرآنی حجاب (احزاب ۵۹ و نور ۳۱)»، نشریه پژوهش‌های ادیانی، ش 9، صص 67-92.
23.   الثعلبی، ابو اسحاق احمد بن محمد( 1422)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن (تفسیر الثعلبی)، بیروت: دار احیا التراث العربی.
24.   الجرجانی، عبدالقاهر ( 1430)، درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم، اردن: دارالفکر، چاپ اول.
25.   جصاص، ابوبکر رازی ( 1415 )،احکام القرآن، تحقیق: عبدالسلام محمد علی شاهین، بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
26.   جمحی، محمد بن سلام(1400)، عربستان، دارالمدنی.
27.   جوهری، علی بن الجعد(1417)، بیروت: دار الکتب العلمیه.
28.   الحاکم النیشابوری، محمد بن عبدالله (بی تا)، المستدرک، بی‌جا.
29.   حرعاملی (1414)، وسائل‌الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت.
30.   الحلاج، حسین بن منصور(1386 )، مجموعه‌آثار حلاج (طواسین، کتاب روایت، تفسیر قرآن، کتاب کلمات، تجریات عرفانی و اشعار)، تهران: انتشارات شفیعی.
31.   دارمی، عبد الله بن الرحمن(1349)، سنن الدارمی، بی‌جا
32.   دینوری، ابن قتیبه(1411)، تحقیق: رمضان، ابراهیم محمد، بیروت: دار و مکتبه الهلال.
33.   دینوری، عبدالله بن محمد بن وهب( 1424 )، تفسیر ابن وهب (الواضح فی تفسیر القرآن الکریم)، بیروت: دار الکتب العلمیه ، چاپ اول.
34.   رازی، ابن ابی حاتم (بی تا)، تفسیر القرآن العظیم (تفسیر ابن أبی حاتم)، تحقیق أسعد محمد الطبیب، بی‌جا: دارالفکر للطباعة وال نشر والتوزیع.
35.   الراغب الأصفهانی (1404)، مفردات ألفاظ القرآن، بی‌جا: دفتر نشر الکتاب.
36.   را هویه، اسحاق(1412)، مسند، محقق: الدکتور عبد الغفور عبد الحق حسین برد البلوسی، مدینه: مکتبه الا یمان.
37.   رسی، قاسم بن ابراهیم رسی(1421)، صنعاء: مؤسسه الا مام زید بن علی
38.   سفیان ثوری (1403)، تفسیر الثوری، بیروت: دارالکتب العلمیه
39.   السمرقندی، ابو اللیث (بی تا)، تفسیر السمرقندی، بی‌جا: دارالفکر.
40.   السمعانی، منصور بن محمد ( 1418)، تفسیر السمعانی، تحقیق: یاسر بن إبراهیم و غنیم بن عباس، ریاض: دارالوطن، چاپ اول. 
41.   سیوطی، جلال‌الدین (بی تا)، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، بیروت: دارالمعرفه
42.   شافعی(1403)، آلام، بیروت: دارالفکر.
43.   شاه سنایی، محمدرضا؛ طباطبایی، سیدمحمدکاظم (1396)، «بررسی نظریه حجاب حداقلی درباره وضعیت پوشش در عصر جاهلیت و صدر اسلام»، نشریه پژوهش‌های تاریخی، ش 34، صص 89-104.
44.   شهبازی، امین و گرامی، سید محمد هادی (1402)، «مناسبات پوشش زنان و قشر بندی اجتماعی در صدر اسلام: بازخوانی احادیث بر اساس رویکرد انسان شناسی تفسیری»، نشریه جستارهای تاریخی، ش 2، صص 141-170.
45.   شیبانی، محمد بن حسن (1410)، کتاب الاصل (المبسوط)، بیروت: عالم الکتب، بتحقیق أبو الوفاء الأفغانی
46.   صنعانی، عبدالرزاق (بی تا)، المصنف، تحقیق وتخریج وتعلیق: حبیب الرحمن الأعظمی، بی‌جا: منشورات المجلس العلمی.
47.   صنعانی، عبدالرزاق(1410)، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: الدکتور مصطفی مسلم محمد، ریاض: مکتبة الرشد للنشر والتوزیع،
48.   الطبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن احمد بن ایوب ( 2008)، التفسیر الکبیر (تفسیر القرآن العظیم)، اردن: دارالکتاب الثقافی، چاپ اول.
49.   طبری، محمد بن جریر( 1415) ،جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
50.   طبری، محمد بن جریر (1387)، تاریخ الطبری، بیروت: دار المعارف.
51.   طبیبی، ناهید (1398)، «وضعیت حجاب زنان در عصر نبوی با تمرکز بر مستندات تاریخی»، نشریه مطالعات فقه معاصر، ش 6 و 7، صص 81 تا 116.
52.   طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن(1409)، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: احمد حبیب قصیر العاملی، بی‌جا: مکتب الاعلام الاسلامی. 
53.   العسکری، أبی هلال (1428)، تصحیح الوجوه والنظائر، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
54.   عشایری منفرد، محمد (1393)، «پوشش زن جاهلی و امکان حجاب شرعی در عصر پیامبر صلی الله علیه و و اله و سلم»، مطالعات جنسیت و خانواده، ش 2، صص 39-60.
55.   عشایری منفرد، محمد (1398)، «پوشش کنیزان در خانواده امامان شیعه: تحلیل فقهی - تاریخی»، مطالعات جنسیت و خانواده، ش 12، صص 127-151.
56.   فتح الباری، احمد بن علی العسقلانی (ابن حجر)، بیروت: دار المعرفه، الطبعه الثانیه.
57.   فراء، یحیی بن زیاد(1980 م)، معانی القرآن، محقق: نجاتی، احمد یوسف، مصر: الهیئه المصریه العامه للکتاب
58.   فراهیدی، خلیل بن احمد  (1409)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
59.   فیّومی، احمدبن محمّد. (بی‌تا)، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافع، بی‌جا: مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت.
60.   القرشی، عبد الله بن وهب المصری (2003)، الجامع تفسیر القرآن، بیروت: دار الغرب الإسلامی.
61.   القرطبی، ابوعبدالله (1405)، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر القرطبی)، بیروت: مؤسسه تاریخ العربی.
62.   القشیری، ابوالقاسم عبدالکریم ( 2000) لطائف الاشارات، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
63.   قمی، علی بن ابراهیم(1404)، تفسیر قمی، تصحیح: السید طیب الموسوی الجزائری، قم: دارالکتاب.
64.   کلینی، محمد بن یعقوب(1363)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه. 
65.   ماتریدی، ابو منصور ( 1426 )، تاویلات اهل سنته تفسیر ماتریدی، تحقیق: باسلوم مجدی، بیروت: دارالکتب العلمیه چاپ اول.
66.    ماوردی، علی بن محمد البغدادی، (بی تا)، النکت و العیون تفسیر الماوردی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
67.   مجاهد بن جبر، (بی تا)، تفسیر مجاهد، بیروت: مجمع البحوث الإسلامیه.
68.   محاسبی، حارث(1412)، محقق: خلیل عمران المنصور، بیروت: دار الکتب العلمیه.
69.   مزنی، اسماعیل (بی تا)، بیروت: دارالمعرفه
70.   المصنّف، عبدالله بن محمّد العبسی الکوفی (ابن أبی شیبة)، بیروت: دارالفکر، الطبعه الأولی، 1409 ق / 1989 م.
71.   مفید، (بی تا)، الجمل، قم، مکتبه الداوری.
72.   المفید، محمد بن محمد بن نعمان( 1414 )، احکام النساء، بیروت: دار المفید للطباعة وال نشر والتوزیع.
73.   المفید، محمد بن محمد بن نعمان( 1424 )، تفسیر القرآن المجید، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول.
74.   مقاتل بن سلیمان (1424)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت: دار الکتب العلمیه
75.   مکی بن حموش، ابو محمد مکی بن ابی‌طالب ( 1429)، الهدایه الی بلوغ النهایه، امارات: جامعه الشارقه  کلیه الدراسات العلیا و البحث العلمی شارجه.
76.   النحاس، ابی جعفر (1421)، اعراب القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
77.   نسائی(1411)، السنن الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیه، تحقیق: عبدالغفار سلیمان البنداری، سید کسروی حسن
78.   النسائی، احمد بن شعیب ( 1348)، سنن النسائی، بیروت: دارالفکر، الطبعه الأولی.
79.   النسائی، احمد بن شعیب بن علی ( 1410 )، تفسیر النسائی، بیروت: مؤ سسة الکتب الثقافیة، چاپ اول.
80.   هروی، أبی عبید القاسم بن سلام (1384)، غریب الحدیث، محقق: محمد عبد المعید خان، بیروت: دار الکتاب العربی.
81.   هواری، هود بن محکم(1426)، بی‌جا: دارالبصائر
82.   الواحدی النیسابوری ( 1415 )، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز (تفسیر الواحدی)، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بی‌جا: دارالقلم.
83.   الواحدی النیشابوری (1388)، أسباب نزول الآیات، القاهره: مؤسسه الحلبی وشرکاه.
84.   یحیی بن سلام التیمی البصری القیروانی (1425)، تفسیر یحیی بن سلام التیمی البصری القیروانی، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
85.   یحیی بن معین(1419)، الجزء الثانی من حدیث یحیی بن معین (الفوائد)، محقق: خالد بن عبد الله السبت، ریاض: مکتبه الرشد.
مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 4، شماره 2
بهمن 1404
صفحه 107-141

  • تاریخ دریافت 31 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 29 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 28 مهر 1404