مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

مکانیسم‌های تزکیه نفس درمهارحسادت و بهبود روابط اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عاطفه دژپسند بنه ساعت بک 1
مهدی اکبرنژاد 2
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.
10.22084/qss.2025.31490.1164
چکیده
گســترش اختلالات روانی و فروپاشــی روابط اجتماعی ناشــی ازحسادت به عنــوان رذیلــت اخلاقی ریشــهدار، ضرورت مهار آن از طریق ســاز و کارهای عملیاتــی تزکیه نفس را آشــکار می‌ســازد. این پژوهش بــا روش توصیفی- تحلیلــی و اتــکا بــه آیــات و روایــات، به بررســی این پرســش می‌پــردازد که فراینــد تزکیــه نفــس چگونــه بــا بازتعریــف خویشــتن اخلاقــی، حســادت را خنثی کرده و روابط اجتماعی را بهبود می‌بخشــد. یافته‌ها نشــان می‌دهد نخســت، تقویت رضایت به قضای الهی (حدید/۲۳ ) با مهار مقایســه‌گری مخرب و افزایش احساس کفایت درونی، زمینه‌ساز کاهش حسادت است. دوم، تقوای قلبی به‌مثابه محور خودکنترلی (بقره/۱۹۷)با ایجاد سیستم نظارتی درونی، هیجانات منفی را مهار می‌کند. ســوم، تبدیل حســادت به غبطه از طریق تربیت نفس، رقابت سازنده را جایگزین تخریب اجتماعی
می‌نمایــد. چهارم، تبدیــل حســادت بــه همدلــی و اعتماد بــا تأ کیــد بــر ارزش‌های توحیدی (آلعمران/ ۱۰۳) و اصل «آنچه برای خود می‌پسندی بــرای دیگــران بپســند» (نهج‌البلاغــه، نامه۳۱)، ســرمایه اجتماعــی را ارتقا می‌دهــد. در مجمــوع، تزکیه نفــس با هدف قراردادن ریشــه‌های وجودی حســادت (خودمحوری و عدم رضایت به تقدیر الهی،) نه تنها این رذیله را مهــار می‌کنــد، بلکــه از طریق بازســازی شــناختی، روابــط اجتماعی را به سمت همبستگی و تعامل سازنده سوق می‌دهد
کلیدواژه‌ها
مکانیسم
تزکیه نفس
حسادت
روابط اجتماعی

عنوان مقاله English

Mechanisms of Self-Purification in Curbing Envy and Improving Social Relations

نویسندگان English

Atefeh Dezhpasand 1
mahdi akbarnezhad 2
1 PhD Student, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Islamic Theology and Education, Ilam University, Ilam, Iran.
2 Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Islamic Theology and Education, Ilam University, Ilam, Iran.
چکیده English

Abstract



The escalation of psychological disorders and the disintegration of social relationships arising from envy—as a deeply rooted moral vice—highlight the imperative to control it through practical mechanisms of self-purification (tazkiyah al-nafs). Employing a descriptive-analytical method and drawing upon Qur’anic verses and prophetic traditions, this study investigates how the process of self-purification, through the redefinition of moral selfhood, neutralizes envy and enhances social relations. The findings reveal that, first, strengthening contentment with divine decree (Qur’an, Al-Hadid: 23) diminishes destructive social comparison and increases inner self-sufficiency, thereby reducing envy. Second, cultivating inner piety (taqwa) as the axis of self-control (Qur’an, Al-Baqarah: 197) establishes an internal monitoring system that regulates negative emotions. Third, transforming envy into ghibta (the aspiration for virtue without coveting the deprivation of others) through self-discipline reconstructs envy into constructive competition rather than social destruction. Fourth, fostering empathy and social trust by emphasizing monotheistic values (Qur’an, Al-Imran: 103) and the ethical maxim “Desire for others what you desire for yourself” (Nahj al-Balaghah, Letter 31) strengthens social capital. Overall, by targeting the existential roots of envy—self-centeredness and discontent with divine ordainment—self-purification not only curbs this vice, but also, through cognitive reconstruction, redirects social relations toward solidarity and constructive interaction.



Keywords: Mechanism, Self-purification, Envy, Social relations

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Mechanism
Self-purification
Envy
Social relations
قرآن
1.                 ابن عاشور، محمد طاهر.(1421). تفسیر التحریر والتنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
2.                 ابن فارس، احمد. (1404). مقاییس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
3.                 ابن منظور، محمد بن مکرم. (1405). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزه.
4.                 آلوسی بغدادی، سید محمود. (۱۴۰۵ق). روح المعانی. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
5.                 بهپور، الهام؛ ساجدی، مریم.(1396). بررسی حسدو پیامدهای آن از منظر مدیریت اسلامی و مطالعات نوین مدیریتی مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی علوم اسلامی، علوم انسانی، دیماه ۱۳۹۶، تهران. 
6.                 پاینده، ابوالقاسم. (1324ش). نهج الفصاحة. تهران: انتشارات دنیای دانش.
7.                 تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۳۴۶). غرر الحکم و درر الکلم. تنظیم: سید جلال الدین ارموی. تهران: دانشگاه تهران.
8.                 حرانی، ابن شعبه. (1384). تحف العقول. مترجم: جعفری، بهراد. تهران: دارالکتب الاسلامی.
9.                 راغب اصفهانی، حسین.(1214ق). مفردات الفاظ القرآن.  بیروت: الدار السامیة.
10.              سیفعلی ئی، فاطمه؛ مروتی، سهراب. (2023). مولفه ها، آسیب‌ها و راهبردهای ارتباط مطلوب اجتماعی در سبک زندگی اسلامی از منظر قرآن کریم.
11.              صدر، سیدرضا. (۱۳۷۸). حسد، قم: دفتر تبلیغات.
12.              طباطبایی، سید محمدحسین.(1352). المیزان.. بیروت: موسسه العلمی للمطبوعات.
13.              طباطبایى بروجردى، سیدحسین.( 1386). جامع احادیث الشیعه، تهران: انتشارات فرهنگ سبز.
14.              طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۸ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفۀ.
15.              عبدی کوهی، سیده ساره. (1403). راهکارهای عملی تهذیب نفس درقرآن ونهج البلاغه. نشریه مطالعات راهبردی علوم انسانی اسلامی . تابستان- شماره 63- ص6
16.              غزالی، محمدبن‌محمد. ( 1357). احیاالعلوم. مترجم: خوارزمی، مویدالدین محمد به کوشش حسین خدیوجم. تهران: علمی و فرهنگی.
17.              فراهیدی، احمد بن خلیل. (1410ق). العین. بی‌جا: مؤسسة دار الهجرة.
18.              فیض الاسلام اصفهانی، علی نقی. (1365 ق). نهج البلاغه، تهران: چاپخانه سپهر.
19.               فیض کاشانی، ملامحسن.(1373ش). تفسیرصافی. مصحح: اعلمی، حسین. تهران: مکتبه الصدر.
20.              فیض‌کاشانی، ملا محسن. (1415). تفسیر الصافى. تهران: انتشارات صدر.
21.              فیومی، احمد. (1997).مصباح المنیر. بیروت: کتابخانه علمی.
22.              قرطبی، محمد. (۱۳۶۴). الجامع لأحکام القرآن. چاپ1. تهران: ناصرخسرو.
23.              کلینى، محمد بن یعقوب.(1407). الکافی. مصحح: غفاری، علی اکبر؛ آخوندی، محمد.تهران: دار الکتب الإسلامیة تهران.
24.              گورنیه، بئاتریس ؛رسو، اگنس. (۱۳۸۴). غلبه برحسادت. مترجم: تجویدی، فروزان. تهران: جیحون.
25.              مجلسی، محمد باقر. (۱۴۰۳ق).  بحار الانوار. بیروت: موسسة الوفاء.
26.              مدرسی،سید محمد تقی. (۱۴۱۹ ق). من هدى القرآن، تهران: دار محبی الحسین.
27.              مصطفوی، حسن.( 1416). التحقیق. تهران: وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.
28.              مهری، ‌حجت‌الله؛ داودی، ‌حافظ؛ عبداللهی‌مفرد، بلال. (2019). تاثیرات رقابت جویی افراطی و حسادت بین فردی کارکنان (رفتار انحرافی)برایجاد جو مسموم درسازمان. مطالعات‌اقتصاد، مدیریت مالی و حسابداری., 25(5), 83-93   
29.              نجاتى، محمدعثمان، 1367، قرآن و روان شناسى، ترجمه عباس عرب، مشهد، بنیاد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى.
30.              نوری، حسین. (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل. قم: آل البیت السلام.
31.             ولی‌زاده، ابوالقاسم؛ ولی‌زاده، محمد مهدی. (2020). پیامدشناسی حسدازمنظر قرآن وروایات. فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی., 16(38), 37-59
32.             ‏Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon Schuster.                                                                                                                
33.             Bevan, J. L. (2008). Experiencing and communicating romantic jealousy Questioning the investment model. Southern Communication Journal, 73, 42-67.                                      
34.             Crossley, C. D. (2009). Emotional and behavioral reactions to social undermining: A closer look at perceived offender motives. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 108(1), 14-24.                                
35.             Duffy MK, Shaw JD, Schaubroeck JM. Envy in organizational life. (Ed), Envy: theory and research, Oxford University Press 2008; pp. 167-89.                                                         
36.             Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117-140                                                                                                                                            
37.             Fiske, S. T. (2011). Envy up, scorn down: How status divides us. Russell Sage Foundation.
38.             Lavallee, K. L. & Parker, J. G. (2009). The role of inflexible friendship beliefs, rumination, and low self-worth in early adolescents' friendship jealousy and adjustment. Journal of Abnormal Child Psychology, 37, 873-885                                                                               
39.             Lerner, M. J. (1980). The belief in a just world. In The belief in a just world: A fundamental delusion (pp. 9-30). Boston, MA: Springer US.                                                                  
40.             Parker, J. G.& Low, C. M.& Walker, A. R & Gamm, B. K. (2005). Friendship 1 jealousy in young adolescents: Individual differences and links to sex, self-esteem, aggression, and social adjustment. Developmental Psychology, 41, 235-250.                                                                                                                                             
41.             Salovey, P. And J. Rodin (1984). Some antecedents and consequences of social-comparison. Journal of Personality and Social Psychology 47:780-792.                                                    
42.             Schoeck, H. (1969). Envy: A Theory of Social Behavior (M. Glenny and B. Ross, Eds.). New York: Harcourt, Brace & World, Inc                                                                             
43.             Smith, R. H.& and S.H. Kim. (2007). Comprehending envy. Psychological Bulletin, 133:46-64.                         
44.             Smith, R. H., & Kim, S. H. (2007). Comprehending envy. Psychological Bulletin, 133(1), 46–64.                          
45.             Smith, Richard H. (1991), Envy and the sense of injustice, in Peter Salovey (ed.), The Psychology of Jealousy and Envy, New York: Guilford, 79-99                                                       
46.             van de Ven, N.& M. Zeelenberg, and R. Pieters. (2009). Levelling up and down: The experiences of incomes?benign and malicious envy. Emotion, 9:419-429                                        
مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 4، شماره 2
بهمن 1404
صفحه 142-165

  • تاریخ دریافت 09 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 31 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 28 مهر 1404