مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

نسبت‌سنجی مفهوم «شریعت» درقرآن با مفهوم «قانون» در ادبیات سیاسی دوره مشروطه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدعبدالصالح شاهنوش فروشانی
استادیار، حقوق اسلامی، دانشکده حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
10.22084/qss.2025.30530.1103
چکیده
در عصــر قاجــار، مفهــوم «قانــون» به مثابــه راهکاری برای حل مشــکلات ایــران ظهــور کــرد، امــا دیدگاه‌های مختلفــی درباره نســبت آن با شــریعت وجود داشــت. این اصطلاح پیش از این دوره به این شــکل و برای اشــاره به این نهاد نو مقتبس از اندیشــه سیاســی غرب کاربردی نداشــت. قانون نهــادی نــو تلقــی می شــد کــه با ســنت سیاســی و فلســفی ایرانیان نســبتی نداشــت. این مفهوم بر ســه رکن ســوار بود: آزادی به معنای خودمختاری مطلق اراده انســانی، عقلانیت عرفی و نظم سیاســی-اجتماعی. با عنایت بــه اینکــه قلمــرو قانــون زندگــی اجتماعی و سیاســی بــود و از ایــن حیث با شــریعت مشــابهت داشت، این ســوال در میان اندیشــمندان طر ح شد که
نســبت قانون با شــریعت چیســت؟ برخی، خواســتار تفکیــک کامل قانون از شــریعت بودنــد، در حالــی کــه برخی دیگر، بــر تطبیق قوانین با شــریعت تأ کید داشتند. گروهی دیگر، به دنبال توازنی بین قانون و شریعت بودند. در ایــن مقالــه، با بررســی رســاله‌های نگاشــته شــده درباره ضــرورت وجود قانون و منافع آن برای جامعه ایرانی در دوره قاجار از یک ســو و مضمون آیات قرآن درباره شریعت، تلاش می کنیم ارکان مفهوم شریعت را با ارکان مفهــوم قانــون در معنای مدرن آن مقایســه کنیم و نســبت این دو مفهوم را تعییــن کنیــم. بــا توجه به ابتناء شــریعت بر دو رکن توحیــد در ربوبیت و عبودیت انســان در برابر خدا، و با عنایت به ارکان ســه گانه مفهوم قانون در معنــای جدیــد (مــدرن) آن، امــکان جمــع میــان قانونگــذاری مــدرن و تشریع دینی صرفاً با بازنگری در ارکان سازنده قانون مدرن ممکن است.
کلیدواژه‌ها
قانون
شریعت
مشروطیت
توحید ربوبی
قرآن

عنوان مقاله English

Comparing the Concept of “Sharia” in the Quran with the Concept of “Law” in the Political Literature of the Constitutional Era

نویسنده English

Mohammad Abdolsaleh Shahnoosh Forooshani
Assistant Professor, Islamic Law, Faculty of Law, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran
چکیده English

In the Qajar era, the concept of “Ghanoon (Law)” emerged as a solution to Iran’s problems. There were different views on its relationship with Sharia. This term had not been used in this form before this period to refer to this new institution borrowed from Western political thought. “Ghanoon (Law)” was considered a new institution that had no relation to the Iranian political and philosophical tradition. This concept was based on three pillars: freedom in the sense of absolute
autonomy of human will, customary rationality, and socio-political order. These concepts were not used in this way in traditional Iranian literature. Given that the realm of law was social and political life and, in this respect, it was similar to Sharia, the question was raised among thinkers as to what the relationship between law and Sharia was. Some called for a complete separation of law from Sharia, while others emphasized the adaptation of laws to Sharia. Another group sought a balance between law and Sharia. In this article, by examining the treatises written about the necessity of the existence of law and its benefits for Iranian society during the Qajar period on the one hand and the content of the verses of the Quran about Sharia on the other, we try to compare the pillars of the concept of Sharia with the pillars of the concept of law in its modern meaning and determine the relationship between these two concepts. Considering the Sharia’s foundation on the two pillars of monotheism in Lordship and human servitude to God, and considering the three pillars of the concept of law in its new (modern) meaning, the possibility of combining modern legislation and religious legislation is possible only by reviewing the constituent pillars of modern law.

کلیدواژه‌ها English

Law
Sharia
Constitutionalism
Monotheism of lordship
Quran
1.                   ابن سینا، حسین بن عبد الله. (1376 ه.ش). الإلهیات من کتاب الشفاء. ایران - قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم
2.                   ابن منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب‏، دار صادر، بیروت‏، 1414 ه. ق‏
3.                   ارسطو. (1398ه.ش) اخلاق نیکوماخوس. ترجمه حسن لطفی. ایران- تهران: طرح نو
4.                   افلاطون، دورة اثار افلاطون، ترجمة محمد حسن لطفی، رضا کاویانی، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، تهران،  1357
5.                   ایازی محمدعلی. (1389 ه.ش).  ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن. ایران- قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم
6.                   آخوند زاده، 1357میرزا فتعلی، مقالات فارسی، جلد دوم مقالات فلسفی، ویراستة ح-صدیق، کتاب ساوالان، تبریز
7.                   آخوندزاده، مکتوبات میرزا فتح علی آخوند زاده، انتشارات مرد امروز، چاپ اول، 1364
8.                   آدمیت، فریدون. (1355ه.ش). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. ایران -تهران: انتشارات پیام
9.                   آمدی، علی بن محمد. (1402 ه.ق). الإحکام فی أصول الأحکام. سوریه- دمشق: المکتب الإسلامی.
10.               باسمه تعالی
11.               بهبهانی، محمدباقر بن محمداکمل. (1415ه.ق). الفوائد الحائریة. ایران- قم: مجمع الفکر الإسلامی
12.               جوهرى، اسماعیل بن حماد (1376 ه.ق.). الصحاح – بیروت: دار العلم للملایین‏ چاپ: اول
13.               حلی، حسین بن علی. (1432ه.ق). أصول الفقه. ایران - قم: مکتبة الفقه و الاصول المختصه
14.               راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412 ه.ق.) مفردات ألفاظ القرآن – بیروت: دار القلم‏، چاپ اول
15.               رضوانی، هما، (1362) لوایح شیخ فضل الله، ایران-تهران: نشر تاریخ ایران
16.               زحیلی، محمد. (1427 ه.ق). القواعد الفقهیة و تطبیقاتها فی المذاهب الأربعة. سوریه - دمشق : دار الفکر
17.               زرگری نژاد، غلامحسین (1395ه.ش)، سیاست نامه های قاجاری، ایران-تهران: نگارستان اندیشه
18.               سبحانی تبریزی جعفر(1390). منشور جاوید. ایران – قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام
19.               صدر، محمد باقر(1442 ه.ق)، اقتصادنا، ایران-قم: دار البشیر
20.               صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، 1364
21.               طباطبایی محمد حسین (1352ه.ق). المیزان فی تفسیر القرآن. لبنان- بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات
22.               طریحى، فخرالدین بن محمد (1375 ه.ش.) مجمع البحرین، ایران-تهران: مرتضوى - ایران - تهران، چاپ سوم
23.               طوسى، خواجه نصیرالدین (1391ه.ش)، اخلاق ناصری، ایران- تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی
24.               علی اکبریان، حسنعلی (1396ه.ش) قاعده عدالت در فقه امامیه. ایران- قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
25.               فاضل مقداد  فاضل مقداد مقداد بن عبد الله.(1361). نضد القواعد الفقهیة علی مذهب الإمامیة. قم - ایران: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)
26.               فنایی، ابوالقاسم (1394ه.ش). اخلاق دین شناسی. ایران تهران: نگاه معاصر 
27.               فیرحی، داود. (1400 ه.ش). مفهوم قانون در ایران معاصر. ایران-تهران: نشر نی
28.               فیشته، یوهان گوتلیب، 1398، بنیاد حق طبیعی بر اساس اصول آموزة دانش، ترجمه سید مسعود حسینی، ققنوس
29.               فیشته، یوهان گوتلیب، بنیاد آموزة فراگیر دانش، انتشارات حکمت، 1395، ترجمه سید مسعود حسینی
30.               فیروز آبادى، محمد بن یعقوب (1415 ه.ق.)، القاموس المحیط ، لبنان- بیروت، چاپ اول
31.               فیومى، احمد بن محمد (1414 ه.ق)، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، ایران- قم، چاپ دوم
32.               قرشى، على اکبر(1371 ه.ش )، قاموس قرآن – ایران- تهران: دارالکتب الاسلامیة، چاپ ششم
33.               قطب، سید (1408 ه.ق). فی ظلال القرآن. لبنان-بیروت: دار الشروق
34.               کاتوزیان، ناصر. (1388ه.ش). فلسفه حقوق. ایران- تهران: شرکت سهامی انتشار
35.               کلینى، محمد بن یعقوب (1407 ه.ق)، الکافی، ایران- تهران: دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم
36.               مدنى، على خان بن احمد (1384 ه.ش.)، الطراز الأول - مشهد مقدس: موسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث‏، چاپ اول
37.               مرتضى زبیدى، محمد بن محمد (1414 ه. ق‏)، تاج العروس‏، دار الفکر، لبنان- بیروت: چاپ اول‏
38.               مستشار الدوله، میرزا یوسف خان (بیتا). به کوشش باقر مومنی. (نسخه الکترونیکی)
39.               مصطفوى، حسن‏ (1430 ه. ق‏)، التحقیق فى کلمات القرآن الکریم‏، دار الکتب العلمیة- مرکز نشر آثار علامه مصطفوی‏، بیروت- قاهره- لندن‏، چاپ سوم‏
40.               مکارم شیرازى، ناصر(1371 ه.ش.) تفسیر نمونه، ایران – تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم
41.               ناطق، هما (۱۳۵۵)، روزنامة قانون، میرزا ملکم خان، ایران- تهران: موسسه انتشارات امیر کبیر
42.               نجفی اصفهانی، مهدی. (بی­تا). الارائک. ایران- اصفهان: مطبعه مدرسه گلبهار
43.               هابز، توماس (1395) لویاتان، ترجمه حسین بشیریه، ایران- تهران: نشرنی، چاپ دهم
44.               هایک، فردریش فون. (1392ه.ش) قانون، قانونگذاری و آزادی. مهشید معیری. ایران-تهران: نشردنیای اقتصاد
مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 3، شماره 2
اسفند 1403
صفحه 320-353

  • تاریخ دریافت 23 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 16 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 26 اسفند 1403