مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

آموزۂ مسئولیت‌پذیری اجتماعی در قصص قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 اســتادیار گروه معارف اسلامی، دانشــکده علوم انســانی، دانشــگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، تهران، ایران
چکیده
مســئولیت‌پذیری اجتماعــی، فضیلتــی اخلاقــی بــوده کــه در تحکیــم و سامان‌بخشــی به روابط اجتماعی اثرگذار اســت. این آموزه در داستان‌های قرآن کریم، به روشــنی بازتاب یافته و به تصویر کشیده شــده است. با توجه بــه نقــش تربیتــی داســتان و جایــگاه آمــوزه مســئولیت‌پذیری اجتماعی در تحّول رویکرد عملی جامعه، بازشناسی ابعاد آن در داستان‌های قرآن کریم ضروری است. هدف پژوهش حاضر، بررسی و تحلیل ابعاد مسئولیت‌پذیری اجتماعی در داســتان‌های انبیاء(ع) و اســتخراج درس‌ها و آموزه‌هایی بوده کــه می‌تواند به تقویت مســئولیت‌پذیری اجتماعی در جوامع معاصر کمک کند. در این راستا، مضامین و اصول انسانی موجود در این داستان‌ها بررسی
شده تا بتوان الگوهایی را برای بهبود رفتارهای اجتماعی و مسئولیت‌پذیری فراهم آورد. روش پژوهش در این مقاله تحلیل کیفی متن و بررسی تطبیقی بوده که با آن به تحلیل داستان‌های قرآن پرداخته شده است. بدین روی، تفاسیر، کتاب‌های اخلاق اجتماعی و قرآن‌پژوهی و اندیشــه‌های متفکران اجتماعی مسلمان، بیشــتر مورد توجه قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش‌ نشــان می‌دهد که داســتان‌های انبیاء در قرآن کریم، ابعاد گونا گونی از این آمــوزه دینــی و متعالی را بــه تصویر کشیده کــه عبارت‌اند از: عدالــت‌ورزی و انصــاف، وفاداری و حفظ پیوند و انســجام اجتماعی، بخشــایش، همدلی، همــکاری و همیــاری، رفــع مشــکلات و نیازهــای دیگــران، رحــم و محبت و موّدت، امر به معروف و نهی از منکر.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Instruction of Social Responsibility in Qur’anic Narratives

نویسندگان English

Mohammad Mahdi Hajilouei Moheb 1
Hesam Emami Danaloo 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
2 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Research Institute for Islamic Culture and Teachings, Tehran, Iran
چکیده English

Social responsibility is an ethical virtue that significantly influences the reinforcement and organization of social relationships. This concept is vividly reflected and illustrated in the narratives of the Holy Quran. Given the educational role of narratives and the significance of the concept of social responsibility in transforming the practical approach of society, it is essential to recognize its dimensions within the stories of the Holy Quran. The aim of the present research is to examine and analyze the dimensions of social responsibility in the stories of the Prophets (peace be upon them) and to extract lessons and teachings that can contribute to the enhancement of social responsibility in contemporary societies.
In this regard, the human themes and principles present in these narratives have been examined to provide models for improving social behaviors and fostering social responsibility. The research method in this article employs qualitative text analysis and comparative study to analyze the narratives of the Quran. Consequently, interpretations and texts on social ethics, Quranic studies, and the thoughts of Muslim social thinkers will be given greater attention. The findings of the research indicate that the stories of the Prophets in the Holy Quran illustrate various dimensions of this elevated religious teaching, which include: Justice and fairness, loyalty and maintaining social bonds and cohesion, forgiveness, empathy, collaboration and assistance, addressing the problems and needs of others, mercy, love, and affection, and enjoining good and forbidding wrong.

کلیدواژه‌ها English

Social Responsibility
Stories of the Qur’an
Social Ethics
Divine Prophets
* قرآن کریم
1.        آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. تحقیق: علی عبدالباری عطیه. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون. چاپ اول.
2.        ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی. (1385ق). دعائم الاسلام. تصحیح آصف فیضی. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام. چاپ دوم.
3.        ارفع، سیدکاظم. (1393ش). احساس مسئولیت: قرآن و عترت از ما عمل می­خواهند. تهران: پیام عدالت. چاپ اول.
4.        امین، نصرت بیگم. (1361ش). تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن. تهران: نهضت زنان مسلمان. چاپ اول.
5.        جرجانی، عبدالقاهر بین عبد الرحمن. (1430ق). درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم. تصحیح محمد ادیب شکور. اردن: دارالفکر. چاپ اول.
6.        حاجی زاده، مهین؛ آورجه، محی الدین. (1393ش). مسئولیت پذیری اجتماعی در قرآن کریم با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی در المیزان. دوفصلنامه قرآن در آینه پژوهش. سال اول، شماره اول. بهار و تابستان صص 123-156.
7.        حسنی، محمدضیاء. (1389ش). مسئولیت اجتماعی انسان از دیدگاه قرآن. «پایان نامه ارشد» استاد راهنما: جعفر کریمی قدوسی. استاد مشاور: کریم خان‌محمدی. قم: دانشگاه جامعة المصطفی العالمیة. 
8.        حمیری، عبدالله بن جعفر. (1413ق). قرب الاسناد. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام. چاپ اول.
9.        خاوری، معصومه. (1395ش). تربیت اجتماعی در قرآن. مشهد: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی. چاپ اول.
10.      دراز، محمد عبدالله. (1423ق). دستور الاخلاق فی القرآن. قم: دار الکتاب الاسلامی.
11.      رضی، سید محمد بن حسین. (1414ق). نهج البلاغه. تصحیح صبحی صالح. قم: هجرت. چاپ اول.
12.      زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل. تصحیح مصطفی حسین احمد. بیروت: دار الکتاب العربی. چاپ سوم.
13.      سید مرتضی، علم الهدی علی بن الحسین. (بی­تا). تنزیه الانبیاء علیهم السلام. قم: الشریف الرضی. چاپ اول.
14.      سیواسی، احمد بن محمود. (1427ق). عیون التفاسیر. تحقیق بهاء الدین دارتما. بیروت: دار صادر. چاپ اول.
15.      طباطبایی، محمد حسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات. چاپ دوم.
16.      طوسی، محمد بن حسن. (1414ق). الامالی. قم: دار الثقافة. چاپ نخست.
17.      ــــــــــــــــــــــ . (بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن. تصحیح احمد حبیب عاملی. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ اول.
18.      عنایتی، عباس. (1391ش) مسئولیت‌پذیری و مسئولیت­گریزی (فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه­های اسلامی) تهران: نوروزی. چاپ اول.
19.      فرشادفر، احمد؛ شجاعی، محمد صادق. (1402ش) مؤلفه­های مسئولیت‌پذیری اجتماعی مبتنی بر منابع اسلامی. فصلنامه روان­شناسی فرهنگی. دوره هفتم. شماره نخست. شهریور. صص 1-20.
20.      کاتوزیان، ناصر. (1386ش) اخلاق و حقوق. فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری. سال دوم. شماره­های 1 و 2. بهار و تابستان. صص 85-88.
21.      کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق) الکافی. تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الاسلامیة. چاپ چهارم.
22.      کمانی نجف آبادی، مهدی. (1400ش) مدل مسئولیت­پذیری اجتماعی قرآن. قم: دارالحدیث. چاپ نخست.
23.      مکارم شیرازی، ناصر. (1371ش) تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة. چاپ دهم.
24.      میرطاهر، فاطمه سادات. (1390ش) مبانی مسئولیت‌پذیری و روش­های بیان آن در قرآن. «پایان‌نامه ارشد» راهنما: عبدالهادی فقهی‌زاده. مشاور: محمود واعظی. تهران: دانشکده علوم حدیث.
25.      میرغفوریان، فاضله؛ برادران حقیر، مریم. (1400ش) الزامات ایفای مسئولیت اجتماعی در قرآن کریم با محوریت سوره مزمل. فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی. دوره پنجم شمراه سوم پیاپی سوم. صص 137-160.
26.      نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد. (1413ق) اخلاق ناصری. تهران: علمیة اسلامیة.
27.      نیکومرام، هاشم؛ فیض آبادی، بهنام. (1389ش) مسئولیت اجتماعی از دیدگاه اسلام. پژوهشنامه. پاییز. شماره 61. صص 69-86.
28.      وطن دوست، رضا. (1390ش). مسئولیت‌پذیری و مسئولیت‌گریزی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی. چاپ ششم.
29.      وکیلی، عبداله (1395ش). مسئولیت­پذیری و مسئولیت‌گریزی در اسلام. تهران: بنی الزهرا(س). چاپ اول.
30.      یعقوبی، مریم. (1384ش). مسئولیت‌پذیری در قرآن کریم. «پایان‌نامه ارشد». استاد راهنما: محمدرضا آرام. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
31. Palmer, Karen (September 1995). "Tightening Environmental Standards: The Benefit-Cost or the No-Cost Paradigm?". The Journal of Economic Perspectives. 9 (4): 119–132
دوره 3، شماره 2
اسفند 1403
صفحه 250-275

  • تاریخ دریافت 11 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 15 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 16 اسفند 1403