مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

ارزیابی قرآن‌شناختی انگاره‌های حکمرانی نرم پیامبر اکرم (ص) از دیدگاه خاورپژوهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد هادی صفری 1
احمد کریمی 2
محمدحسن محمدی مظفر 3
1 دانشــجوی دکتــری علــوم قــرآن و حدیث، دانشــکدۀ علوم و معارف قرآن، دانشــگاه قــرآن و حدیث، قم، ایران.
2 دانشیار گروه کلام، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
3 استادیار، گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
10.22084/qss.2025.30807.1127
چکیده
مسأله پژوهش، بررسی و نقد دیدگاه‌های خاورپژوهان درباره الگوی حکمرانی نرم نبوی با تمرکز بر تحلیل قرآن‌شناختی است. خاورپژوهان از قرن هفدهم میلادی تاکنون، تصویری متنوع و گاه متناقض از حکمرانی پیامبر ارائه داده‌اند؛ برخی بر جنبه‌های حکمرانی سخت و برخی دیگر بر جنبه‌های حکمرانی نرم تأکید نمودند. این پژوهش با تحلیل مدخل‌های مربوط به پیامبر اکرم (ص) در چهار دایرةالمعارف (اسلام بریل، قرآن لیدن، قرآن الیور لیمن و اندیشه سیاسی در اسلام پرینستون) و با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد، نشان می‌دهد که خاورپژوهان غالباً با نادیده گرفتن بُعد الهی نبوت، ویژگی‌های حکمرانی نرم پیامبر را به خصوصیات فردی ایشان تقلیل داده‌اند که نافی شئون حاکمیتی پیامبر است. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که این رویکرد، نه تنها شأن قانون‌گذاری و حاکمیتی پیامبر را محدود می‌سازد، بلکه نقش جامع نبوت را نیز به یک رهبر فرهنگی و معنوی فرو می‌کاهد. در مقابل، تحلیل قرآن‌شناختی مبتنی بر آیه ۲۵ سوره حدید، نشان می‌دهد که حکمرانی پیامبر محدود به ابعاد فردی یا فرهنگی نبوده است. این پژوهش با نقد رویکرد خاورپژوهان، بر لزوم بازخوانی جامع و قرآنی از الگوی حکمرانی پیامبر اکرم(ص) تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
حکمرانی نرم
حکمرانی پیامبر اکرم
خاورپژوهان
نظریه داده‌بنیاد

عنوان مقاله English

Quranic Evaluation of the Prophet Muhammad's (PBUH) Soft Governance Ideologies from the Perspective of Orientalists

نویسندگان English

Mohammad Hadi Safari 1
Ahmad Karimi 2
Mohammadhasan Mohammadi Mozaffar 3
1 PhD Student of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Quran Sciences and Studies, Quran and Hadith University, Qom, Iran.
2 Associate Professor of Religious Studies and Islamic Theology, Faculty of Islamic Theology, Quran and Hadith University, Qom, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Shiite Studies, Faculty of Shiite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده English

This study investigates and critiques Orientalist perspectives on the model of the Prophet Muhammad’s (PBUH) soft governance, with a particular focus on a Qur'anic analytical approach. Since the 17th century, Orientalists have offered diverse—and at times contradictory—portrayals of the Prophet's governance, with some emphasizing its hard aspects and others focusing on its soft dimensions. Through a grounded theory analysis of entries related to the Prophet in four encyclopedias (Brill’s Encyclopaedia of Islam, The Qur'an by Leiden, The Qur'an edited by Oliver Leaman, and Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought), this research reveals that Orientalists often overlook the divine dimension of prophethood, reducing the Prophet's soft governance to his personal traits. This reduction undermines his authoritative and political role. The findings indicate that such an approach not only limits the Prophet’s legislative and governing authority but also diminishes the comprehensive role of prophethood to that of a merely cultural or spiritual leader. In contrast, a Qur'anic analysis based on verse 25 of Surah al-Hadid highlights a dynamic interplay between soft, network-based, and hard forms of governance within the Prophetic model, demonstrating that the Prophet’s governance was not confined to personal or cultural domains. By critiquing Orientalist approaches, this study emphasizes the necessity of a comprehensive and Qur'an-centered reinterpretation of the Prophet Muhammad’s (PBUH) model of governance.

کلیدواژه‌ها English

Soft governance
governance of the Holy Prophet
Orientalists
Grounded Theory
1.       قرآن کریم.
2.       ابن اشعث، محمد بن محمد، الجعفریات (الأشعثیات). تهران: مکتبة النینوى الحدیثة، بی‌تا.
3.       ابن بابویه، محمد بن على‏، عیون أخبار الرضا علیه السلام‏، تهران: جهان، 1378.
4.       ابن شهرآشوب، محمد بن على‏. مناقب آل أبی طالب علیهم السلام( لابن شهرآشوب)، قم: علامه، 1379.
5.       ابن‌اسحاق، محمد، سیرة ابن اسحاق، محقق: سهیل زکار، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1410. 
6.       ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر من التفسیر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1420.
7.       ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۲.
8.       ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. معجزات النبی. تحقیق ابراهیم امین محمد، قاهرة: المکتبه التوفیقیه، ۱۴۲۶.
9.       ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1419.
10.   ابن‌مبارک، عبد الله، الزهد لابن المبارک، محقق: حبیب الرحمن اعظمی، بیروت : دار الکتب العلمیة، 1425.
11.   ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة لابن هشام، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
12.   ارسطا، محمدجواد. پلورالیسم دینی و قرآن. فصلنامه علمی پژوهشی قبسات، 1381، 7(23): 112-119.
13.   اس‍ت‍رآب‍ادی‌، ع‍ب‍دال‍ج‍ب‍ار ب‍ن‌ اح‍م‍د. تثبیت دلائل النبوة. قاهره: دارالمصطفی، 2006.
14.   اکبری، ایمان، عبدالحسین‌زاده، محمد. ابزارهای حکمرانی نرم و نقش آنها در ارتقای نظام قانون‌گذاری. تهران: دفتر مطالعات حکمرانی، 1403.
15.   بازرگان، مهدى. آخرت و خدا، هدف بعثت انبیا. تهران: رسا، 1377.
16.   ترابی کلاته قاضی، علی. «حکمرانی نرم، چیستی، چرایی و چگونگی». اولین همایش ملی حکمرانی، 1398.
17.   جوادى آملى، عبدالله، وحى و نبوت در قرآن، قم: اسراء، 1384.
18.   جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم: اسراء، 1388.
19.   جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم(سیره رسول اکرم (ص) در قرآن)، قم: اسراء، 1385.
20.   خطیب، عبد الکریم یونس، التفسیر القرآنی للقرآن، قاهرة: دار الفکر العربی، 2003.
21.   خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الإمام الخوئی (البیان فی تفسیر القرآن)، قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، 1418.
22.   دامغانی، حسین بن محمد. الوجوه و النظائر لالفاظ کتاب الله العزیز. قاهره: جمهوریة مصر العربیة. وزارة الاوقاف. المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة. لجنة احیاء التراث الاسلامی، 1416.
23.   دورکیم، امیل، صور بنیانی حیات دینی، تهران: مرکز، 1396.
24.   رشیدرضا، محمد، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة، 1414.
25.   زحیلی، وهبه. التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعة و المنهج. بیروت: دارالفکر المعاصر، ۱۴۱۸.
26.   سبحانی تبریزی، جعفر. فروغ ابدیت. قم: بوستان کتاب، 1385.
27.   سبزواری، سید عبدالاعلی. مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: مکتب سماحة آیة الله العظمی السید السبزواری، 1414.
28.   سروش، عبدالکریم. بسط تجربه نبوی. تهران: صراط، ۱۳۸۵ش.
29.   سروش، عبدالکریم، دین یک قدرت است، سایت زیتون، https://www.zeitoons.com/83402.
30.   سروش، عبدالکریم، صراط‌های مستقیم، تهران: نشر صراط، ۱۳۷۷.
31.   سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر، الدر المنثور فى التفسیر بالماثور، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1404.
32.   شوکانی، محمد، فتح القدیر، دمشق: دار ابن کثیر، 1414.
33.   طباطبایی‌، سیدمحمدحسین‌. (1374). ترجمه تفسیر المیزان ، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
34.   طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر (طبرانی)، اردن: دار الکتاب الثقافی، 2008.
35.   طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفة، 1408.
36.   طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل آی القرآن (تفسیر الطبری)، قاهره: دارالهجر، 1422.
37.   طوسی، محمد بن حسن، التّبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: احیاء التراث العربی، 1411.
38.   عبدالرزاق، علی. الاسلام و اصول الحکم. تحقیق و تقدیم محمد عماره. بیروت: المؤسسه العربیه للدراسات و النشر، ۱۹۸۸.
39.   عک، خالد عبدالرحمن، تسهیل الوصول الى معرفة اسباب النزول، بیروت: دار المعرفة، 1424.
40.   علوی مهر، حسین، مسئله  وحی و پاسخ به شبهات آن، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، 1392.
41.   عنایه، غازی حسین، هدی الفرقان فی علوم القرآن، بیروت: عالم الکتب، 1416.
42.   فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. اللوامع الالهیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۲۲.
43.   فاضل موحدی لنکرانی، محمد، مقدمات بنیادین علم تفسیر، تهران: بنیاد قرآن، 1381.
44.   قاضی عیاض، عیاض بن موسی، غریب القرآن للقاضی عیاض، اردن: دار ورد الاردنیة للنشر و التوزیع، ۲۰۱۰.
45.   مراغی، أحمد مصطفى، تفسیر المراغی، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
46.   مصباح یزدی، محمدتقی، پاسخ استاد به جوانان پرسشگر، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1391.
47.   مطهری، مرتضی، سیری در سیره نبوی، تهران: صدرا، 1445.
48.   مغنیه، محمد جواد، تفسیر کاشف. قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۶.
49.   مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الأمالی، تصحیح: حسین استاد ولى و على اکبر غفارى، قم: کنگره شیخ مفید، 1413.
50.   مکارم شیرازى، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1371.
51.   واحدی، علی بن احمد. اسباب نزول القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۹.
52.   واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت: الأعلمی، 1409.
53.   هادی, اصغر. مکارم الاخلاق(پژوهشی پیرامون روایت تتمیم مکارم اخلاق و روایات همانند). فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی, 1385; 2(5.6): 229-253 .
54.    Beverley, J. (2006) “Muhammad”, The Qur'an: an Encyclopaedia, Routledge.
55.    Böwering, G. (2013)” Muhammad ”, The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, Princeton University Press.
56.    Ehlert, T. (1993). Muhamad In Encyclopaedia of Islam, Second edition, vol.7, Leiden, Brill.
57.    Gardet, L. (1993). Karim In Encyclopaedia of Islam, Second edition, vol. 6 , Leiden, Brill.
58.    Rubin, U. (2003). “Muhammad”, Encyclopaedia of Qur'an, Brill, Leiden – Boston.
59.    Schöller, M. “Opposition to Muammad”, Encyclopaedia of Qur'an, Brill, Leiden – Boston, 2003.
60.    Slominski, P. (2008) Taking hybridity of hard and soft forms of governance seriously: Concept, choise and interaction of legal instruments in the UN. In ECPR Standing Group on the European Union Pan-European, Riga, (pp. 27-28).
61.    Weber, M. (1978). Economy and society: An Outline of Interpretive Sociology. Edited by Guenther Roth and Claus Wittich. 2vols. Berkeley: University of California Press.
مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 4، شماره 1
شهریور 1404
صفحه 108-131

  • تاریخ دریافت 24 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 28 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 25 خرداد 1404