مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

تحلیل مضمون ابعاد تحول روانشناختی حاصل از رنج از دیدگاه قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مریم آقاسی 1
سوزان امامی پور 2
حسین اقبالی 3
1 دانشجوی دکتری روان‌شناسی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران
2 دانشیار گروه روانشناسی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 استادیار گروه روا ن‌شناسی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، ایران
10.22084/qss.2025.30432.1099
چکیده
امروزه بسیاری از تحقیقات روانشناختی بروی احساسات مثبت متمرکز شده اند و این رویکرد گاه منجر به نادیده گرفتن اهمیت رنج در زندگی انسان می شود. این در حالی است که رنجها و احساسات منفی می توانند معانی و درس های مهمی به ما بیاموزد و به عنوان محرکی برای رشد فردی و تحول روانشناختی عمل کنند. از این رو ضروری است به جای نادیده گرفتن رنجها، به تحلیل و بررسی آنها پرداخته و از این تجربیات در راستای تحول روانشناختی بهره برداری کنیم. این پژوهش با هدف بررسی نقش رنج در تحول روانشناختی، آیات قرآن کریم را به عنوان منبعی جامع تحلیل کرده است. این پژوهش از نوع کیفی و به روش تحلیل مضمون است. تحلیل داده ها توسط نرم افزار MAXQDA انجام پذیرفت که در مجموع با مطالعة کامل مضامین مرتبط با رنج در قرآن ابتدا 167 کد شناسایی و سپس از میان آنها 2 مضمون فراگیر، 5 مضمون سازمان دهنده، 10 مضمون پایه استخراج شدند. روابط میان این مضمونها نیز درقالب یک الگو ارائه شد. یافته ها نشان داد که از دیدگاه قرآن رنجها می توانند به تحول روانشناختی منجر شوند. بدین صورت که با تأثیر بروی نگرش و عملکرد انسانها موجب تغییرات مثبت فکری، معنوی، رفتاری، عاطفی و امید به زندگی می شوند. تغییراتی که مستلزم عواملی چون تفکر بازنگرانه ، آگاهی اخلاقی ، خودآگاهی ، تجربه معنوی ، درک معنای زندگی ، پرورش رفتارهای سازگارانه ، ارتباط معنوی ، امید به بخشش الهی ، امید به پاداش الهی و امید به لطف الهی می باشند.
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
رنج
تحول روانشناختی
تحلیل مضمون

عنوان مقاله English

Examining the Dimensions of Psychological Evolution Resulting from Suffering from the Perspective of the Holy Quran by the Method of Thematic Analysis

نویسندگان English

Maryam Aghasi 1
Suzan Emamipur 2
Hossein Eghbali 3
1 Ph.D. Student in Psychology, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran.
2 Associate Professor of Psychology, Tehran Markaz Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor of Psychology, Semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan, Iran
چکیده English

In contemporary psychological research, much attention is devoted to positive emotions, which sometimes leads to the neglect of the importance of suffering in human life. However, suffering and negative emotions can impart significant meanings and lessons, acting as catalysts for personal growth and psychological transformation. Therefore, rather than disregarding suffering, it is essential to analyze and examine it, leveraging these experiences for psychological development. This study aims to explore the role of suffering in psychological transformation by analyzing the verses of the Holy Quran as a comprehensive source. The research follows a qualitative approach using thematic analysis. Data analysis was conducted using MAXQDA software, which led to the identification of 167 initial codes. From these, two overarching themes, five organizing themes, and ten basic themes were extracted. The relationships between these themes were presented in the form of a model. The findings revealed that, according to the Quran, suffering can lead to psychological transformation by influencing individuals' attitudes and behaviors, resulting in positive cognitive, spiritual, behavioral, emotional changes, and increased hope for life. These changes are facilitated by factors such as reflective thinking, moral awareness, self-awareness, spiritual experience, understanding the meaning of life, the cultivation of adaptive behaviors, spiritual connection, hope for divine forgiveness, hope for divine reward, and hope for God's grace.

کلیدواژه‌ها English

The Holy Quran
Suffering
Psychological evolution
Thematic analysis
  1. قرآن کریم

2.       انوری، حسن(1381)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن، چاپ اول.

3.       جلالی، طهمورث(1386)، فرهنگ جلالی، تهران: اختران، چاپ اول.

  1. حیدرزاده، مهدی، رسولی، مریم، شاه بلاغی، فرهناز، علوی، مجد حمید، میرزایی، حمیدرضا، طهماسبی مامک (1394)، بررسی ابعاد رشد پس از سانحه ناشی از سرطان در بیماران نجات یافته از آن. مجله پرستاری و مامایی جامع نگر، شماره 76، ص 32- 42.

5.       دهخدا، علی اکبر(1377)، لغت نامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.

  1. دادستان، پریرخ ، نادری، محمد امین و حمیدرضا آقا محمدیان شعرباف (۱۳۹۰)، کارکردی نو برای وب سایت های کودکان: بستر سازی برای پرورش ویژگی های تفکر عملیات عینی (طبقه بندی، ردیف بندی، نگهداری ذهنی و بازگشت پذیری) از دیدگاه نظریه پیاژه،  پژوهشنامه کتابداری و اطلاع رسانی،۱ (۱):  ص۱۷۴-۱۵۳.
  2. ذوالفقاری، علیرضا.(1399). کارکردهای روانشناختی و تربیتی درد و رنج از دیدگاه قرآن کریم. فصلنامه مطالعات قرآنی. سال 11، شماره 43، صص 465- 478.
  3. رحیمی رابعه، حیدرزاده مهدی، حسن زاده رباب (1394)، رشد پس از سانحه در بیماران دچار انفارکتوس میوکارد، نشریه پرستاری قلب و عروق، شماره 2، ص 44 – 52.
  4. سهروردی، شهاب الدین (1380)، مجموعه مصنفات شیخ الاشراق ج 2، تصحیح سید حسین نصر، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  5. سیف، ع (۱۳۸۶)، روانشناسی پرورشی نوین: روانشناسی یادگیری و آموزشف تهران: ویرایش.
  6. سنگه، پیتر،(1389)، رقص تغییر، مترجم: حسین اکبریف مسعود سلطانی، تهران: آریانا قلم.
  7. سلیگمن، مارتین (1389)، نظریه ی درماندگی آموخته شده در روانشناسی مثبت نگر، ترجمه ی رامین کریمی، نشر دانژه.
  8. صادق نیا، مهراب ، نائیجی، محمدباقر(1394)، کارکردهای تربیتی و اخلاقی رنج در الهیات یهودی، فصلنامه پژوهش های ادیانی، شماره 6، ص 89 – 116.

14.   صدری افشار، غلامحسین، حکمی، نسرین و حکمی، نسترن (1381)، فرهنگ معاصر فارسی، تهران: فرهنگ معاصر، چاپ سوم.

15.   صلیبا، میل (1366 )، فرهنگ فلسفی، ترجمه منوچهر صانعی دره بیدی، تهران: حکمت.

16.   طباطبایی، محمدحسین،(1399)، تفسیر المیزان، قم: انتشارات اسلامی.

17.   طبرسی، فضل بن حسن، (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو.

18.   طریحی، محمد بن فخرالدین (1375 )، مجمع البحرین، تهران: کتابفروشی مرتضوی.

19.  عابدی جعفری، حسن، تسلیمی، محمد سعید، فقیهی، ابوالحسن، شیخ زاده، محمد(1390)،
تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده های کیفی، مجله اندیشه مدیریت جهادی، دوره 5. شماره 2، ص 151- 198.

  1. عسگری زهرا، نوروزی رضا علی، محمدی رضا (1396)، از رنج تا گنج: تحلیل رویکردهای سه گانه به نقش تربیتی رنج، علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه الزهراءف شماره 1، ص 51 – 71.

21.   عمید، حسین (1374)، فرهنگ عمید (3ج)، تهران : امیرکبیر، چاپ سوم.

  1. فیض کاشانی، محسن ( 1373 )، اخلاق حسنه، ترجمه محمد باقر ساعدی، تهران: پیام عدالت.

23.   فراهیدی، خلیل بن احمد (1410)، العین، قم: هجرت.

24.   فلاح، راحله، کشمیر، فاطمه، لطفی، فرح، اکبری، محمد (1391)، رشد پس از سانحه در بیماران مبتلا به سرطان پستان، هشتمین کنکره بین المللی سرطان پستان.

25.   فردریکسون، جان، (1398).هم آفرینی تغییر.فنون تأثیرگذاردرمان پویشی.(ترجمه عنایت خلیقی سیگارودی). تهران: ارجمند(تاریخ چاپ به زبان اصلی2013).

26.   فروید، زیگموند،(1401)، فراسوی اصل لذت، ترجمه ی هوشمند ویژه، نشر بهجت.

27.   فرانکل، ویکتور(الف). (1397). انسان در جستجوی معنا. ترجمه کیومرث پارسای. تهران: تمدن علمی.

28.   فرانکل، ویکتور(ب) (1398)، پزشک و روح، ترجمه فرخ سیف بهزاد، چ چهارم، تهران: درسا.

29.   قرائتی، محسن، (1383)، تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم.

  1. کیگارد، سورن ( 1386 )، ترس و لرز، ترجمه عبدالکریم رشیدیان، تهران: نی.

31. گرامی، غلامحسین (1400)، بررسی و نقد نظریه رنجمندی انسان با تأکید بر تحلیل آیه چهارم سوره بلد، دو فصلنامه علمی انسان پژوهی دینی سال هجدهم، شماره 45 ، بهار و تابستان 1400 ، ص 29- 49..

32.   مقیمی، پونه، (1400). تکه هایی از یک کل منسجم. نشر: بینش نو.

  1. منسون، مارک (1397)، هنر ظریف رهایی از دغدغه ها، ترجمه ی میلاد بشیری، نشر میلکان.
  2. ملاصدرا، صدرالدین محمد ( 1382)، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه با تصحیح، تحقیق و مقدمه سید مصطفی محقق دامادف تهران: بنیاد حکمت صدرا.
  3. مکارم شیرازی، ناصر،(1386)، برگزیده تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب اسلامیه.
  4. یالوم، اروین (1400)، هنر درمان، ترجمه ی سپیده حبیب، تهران: انتشارات قطره.

    منابع انگلیسی

    38. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice Hall.

    39. Braun, V. & Clarke, V. (2006), “Using thematic analysis in psychology”, Qualitative Research in Psychology, Vol. 3, No. 2, Kingdom: AltaMira Press.

    40. Bulman, J, Snyder, R, & Rebuiding, SS. (1999). Assumtions after traumatic life events,coping . The Psychology of what works.

    41. Chun S, Lee Y. . (2008). The experience of posttraumatic growth forpeople with spinal cord injury. Qualitative Health Research;18(7):877-90.

    42. Dewey,J.(1993). How we think: A Restatement of the Relation of Reflective Thinking to the educative Process. Boston:D.c. Health and Company.

    43. Glasser, W. (2003). poice theory: A new psychology of personal freedom. HarperCollins.

    44. James, W. (1902). The varieties of religious experience: A study in human nature. Longmans, Green & Co. 45. Jung, C. G. (1953). Psychological aspects of the personality. Princeton University Press.

    46. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Beverly Hills, CA: Sage Publications, Inc.

     47. Morris BA, Shakespeare-Finch J, Scott JL. Posttraumatic growth after cancer: the importance of health-related benefits and newfound compassion for others. Support Care Cancer. 2012; 20(4): 749-56.

مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 3، شماره 2
اسفند 1403
صفحه 222-249

  • تاریخ دریافت 30 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 05 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 12 اسفند 1403