مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

چارچوب مؤلفه‌هایِ ّنظریّۀ عدالت در قرآن کریم به روش فراترکیب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیــار گــروه قــرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشــکده اسلام تمدنی پژوهشــگاه علــوم و فرهنگ اسلامی مشهد، ایران
چکیده
دربــارۀ چیســتی، چــرایی و چگونگــی عدالــت، نظر ّیــات گونا گونــی مطرح شــده اســت. قرآن‌پژوهان نیــز تلاش داشــته‌اند در آثار خــود، نظر ّیۀ قرآنی عدالت را ترسیم کنند. هدف از این مقاله، دســتیابی به پاســخ این ســؤال اســت کــه نظر ّیۀ عدالت از دیدگاه قرآن کریــم، دارای چه مؤلفه‌ها، عناصر و مفاهیمی اســت؟ با روش فراترکیب، آثار عدالت‌پژوهان قرآنی و مفسران مــورد بررســی قــرار گرفت. بــر پایۀ یافته‌ها، روشــن شــد که مبانیِِ عدالت، چیستیِ عدالت، عدالت اقتصــادی، عدالت اجتماعی، عدالت سیاســی و بازخــورد عدالــت از جمله مهم‌ترین مؤلفه‌هایی اســت که چارچوب نظر ّیۀ عدالت را شکل می‌دهند. سایر عناصر و مفاهیمِ نظر ّیۀ عدالت در هر یک از این مؤلفه‌ها جای می‌گیرند. نوآوری این مقاله، از یک ســو، روشــمندی آن اســت و از ســوی دیگر، به دســت دادن مدلی پایه و زمینه‌ســازی برای نظریه‌پردازی در باب عدالت از دیدگاه قرآن کریم است. نتیجه آن‌که این مدل، شاخصی روشمند برای بررسی و نقد نظرات و نظر ّیات قرآنیِ عدالت و نشان دادن ضعف‌ها و قوت‌های آن‌هاست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Framework of the Components of the Theory of Justice in the Holy Qur’an in a Meta Synthesis

نویسنده English

Sayyed Mostafa Ahmadzadeh
Associate Professor, Department of Quran and Social Studies, Civilizational Islam Research Center for Islamic Sciences and Culture Academy, Mashhad, Iran
چکیده English

Various theories have been proposed about what, why and how justice is. Quranic scholars have also tried to draw the Quranic theory of justice in their works. The purpose of this article is to obtain the components of the theory of justice from the perspective of the Holy Quran based on the opinions of commentators. The problem pursued in this research is what components, elements and concepts does the theory of justice have from the perspective of the Holy Quran? The
works of the Qur’anic scholars and commentators were examined with the method of meta synthesis. Based on the findings, it became clear that the basics of justice, what is justice, economic justice, social justice, political justice and feedback of justice are among the most important components that form the framework of the theory of justice. Other elements and concepts of justice theory are included in each of these components. The innovation of this article, on the
one hand, is its methodology, and on the other hand, it is the acquisition of a basic model and foundation for theorizing about justice from the perspective of the Holy Quran. As a result, this model is a methodical indicator for examining and criticizing Quranic opinions and theories of justice and showing their strengths and weaknesses.

کلیدواژه‌ها English

Quranic theory of justice
Components of the theory of justice
Elements of the theory of justice
Meta synthesis method
1.       اخوان طبسی، محمد حسین و داوری، روح الله (1397)، صورت بندی مفهوم عدالت در قرآن کریم بر مبنای معناشناسی واژه قسط، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ش13، صص 128-107.
2.       ایمان، محمد تقی (1393)، فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
3.       پرور، اسماعیل (1382)، گلبانگ عدالت، قم: بوستان کتاب.
4.       پورعزت، علی اصغر و علی پور، میثم (1392)، عدالت پژوهی در پرتو قرآن کریم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
5.       تراب زاده جهرمی، محمد صادق و سجادیه، علیرضا (1390)، گونه شناسی نظریات عدالت مبتنی بر ابعاد فلسفی؛ روشی در تبیین ماهیت مفهومی عدالت، مطالعات اقتصاد اسلامی، س3، ش2، صص 95-59.
6.       جمعی از محققان (1397)، جستارهای اسلامی در عدالت اجتماعی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
7.       جوادی آملی، عبد الله (1385)، تسنیم تفسیر قرآن کریم، قم: اسراء.
8.       جهانیان، ناصر (1389)، نظریه جامع عدالت، فلسفه دین، ش6، صص 133- 97.
9.       خاندوزی، سید احسان (1390)، مدینه عادله مقدمه ای بر نظریه عدالت اقتصادی در قرآن، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق علیه السلام.
10.    دانشگاه امام صادق علیه السلام (1387)، مجموعه مقالات توسعه مبتنی بر عدالت، تهران: دانشگاه امام صادق.
11.    دبیرخانه نشست اندیشه های راهبردی (1390)، دومین نشست اندیشه های راهبردی: عدالت، تهران: دبیرخانه نشست اندیشه های راهبردی.
12.    دلاور، علی (1374)، مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، تهران: رشد.
13.    راشکی، مریم، سالارزهی، حبیب الله، کمالیان، امین رضا، سید نقوی، میر علی و وظیفه، زهرا (1396)، ارائۀ الگوی تعیین و استقرار اثربخش استعداد کارآفرینانه با رویکرد فراترکیب، توسعه کارآفرینی، دورۀ10، ش2، صص 278-259.
14.    سهرابی، بابک؛ اعظمی، امیر و یزدانی، حمیدرضا (1390)، آسیب­شناسی پژوهش­های انجام شده در زمینه مدیریت اسلامی با رویکرد فراترکیب، فصلنامه چشم انداز مدیریت دولتی، ش6، صص24-9.
15.    سید باقری، سید کاظم (1397)، عدالت سیاسی در قرآن کریم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
16.    سید باقری، سید کاظم (1396)، نسبت سنجی میان حق و عدالت سیاسی با تاکید بر قرآن کریم، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، ش6، صص 143- 125.
17.    شورت، الف (1387)، روش شناسی مطالعات درسی، تهران: انتشارات سمت.
18.    صادقی شاهدانی، مهدی (1396)، تحلیل وظایف دولت در قبال مسئلۀ عدالت از منظر قرآن و حدیث، مطالعات قرآن و حدیث، ش21، صص85-65.
19.    صادقی، حسن (1393)، اختیاری بودن عدالت اجتماعی و آثار آن در قرآن کریم، معرفت، س23، ش199، ص122- 115.
20.    الصدر، السید محمد باقر (بی­تا)، اقتصادنا، بی­جا.
21.    صدر، موسی (1388)، عدالت در اسلام، (مهدی فرخیان، مترجم)، تهران: شهر تهران.
22.    طاهری، محمد رضا (1396)، هستی­شناسی عدالت؛ بررسی تطبیقی آرای آیت الله جوادی آملی و جان رالز، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، ش9، صص95-71.
23.    طباطبایی، محمد حسین (1402)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
24.    طوسی، محمد بن حسن (بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، (احمد حبیب عاملی، مصحح)، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
25.    طیب، عبدالحسین (1369)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: اسلام.
26.    علیخانی، علی اکبر و همکاران، (1388، الف)، درآمدی بر نظام سیاسی عدالت در اسلام، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی دانشگاه امام صادق علیه السلام.
27.    علیخانی، علی اکبر و همکاران، (1388، ب)، درآمدی بر نظریۀ سیاسی عدالت در اسلام، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی دانشگاه امام صادق علیه السلام.
28.    فخر رازی، محمد بن عمر (1402)، التفسر الکبیر: مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
29.    قاضوی، سید مرتضی، حسینی میرصفی، سیده فاطمه ، تقدیسی، محمد مهدی (1401)، جایگاه اصل عدالت در نظام اخلاق اجتماعی در قرآن کریم و روایات، پژوهش­های اخلاقی، ش47. صص218-205.
30.    قربانی، قدرت الله (1397)، تجلی عدالت در سنت های الهی و اجتماعی در قرآن، فصلنامه مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش74، صص92- 75.
31.    گلجانی امیرخیز، ایرج (1391)، عدل و قسط و پیامدهای منفی فقدان آن دو در جامعه از دیدگاه قرآن کریم، نیم سال نامه مطالعات قرآنی و روایی، ش1، 146- 125.
32.     مجتهد شبستری، محمد (1379)، معنای عدالت در قرآن، http://mohammadmojtahedshabestari.com.
33.    محقر، علی، جعفرنژاد، احمد ، مدرس یزدی، محمد، صادقی مقدم، محمد رضا (1392)، ارائۀ الگوی جامع هماهنگی اطلاعاتی شبکۀ تأمین خودروسازی با استفاده از روش فراترکیب، مدیریت فناوری اطلاعات، ش4، صص194-161.
34.    مرتضی مطهری (1377)، عدل الهی، مجموعه آثار ج 1، تهران: صدرا.
35.    معلمی، سید مهدی (1394)، مدل مالکیت طولی و نظریه عدالت اقتصادی در اسلام، پژوهش نامه علوم انسانی اسلامی، ش3، صص 110-95.
36.    مکارم شیرازی، ناصر (1387)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
37.    الموسوی الجابری، فاضل، (1382) العداله الاجتماعیه فی الاسلام، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
38.    نوروزی، محمد جواد (1382)، نظریه­سازی در علوم اجتماعی با تأکید بر نقش پیش فرض و پارادایم، معرفت، س11، ش72، صص100- 95.
39.    واعظی، احمد (1388)، نقد و بررسی نظریه های عدالت، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
40.   هاشمی تنکابنی، سید موسی (1398)، مرور تاریخی نظریه­های مختلف دربارۀ عدالت و پی­جویی شواهد قرآنی مؤید هر نظریه، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، ش66، صص 240- 215.
41.   Abbas Mohammed Rashid Algburi , (2019), Justice and non in justice in the Holy Quran pbjctive study, Route Education and Social Science Journal , 44, p. 710-735. Doi: 10.17121/ressjournal.2504.
42.   Catalano, A. (2013), "Patterns of graduate students' information seeking behavior: a meta‐synthesis of the literature", Journal of Documentation, Vol. 69 No. 2, pp. 243-274
43.   Chenail, R. (2011). Learning to Appraise the Quality of Qualitative Research Articles: A Contextualized Learning Object for Constructing Knowledge. The Qualitative Report, 1(9): 49-61.
44.   Cooper,H. Hedges,L.v. (2009).Research synthsis as a scientific process. A chapter on: the Handbook of Reserch synthesis and Meta-Analysis (2 ed).Ruaaell sage
45.   D. Walsh and S. Downe,(2005), “Meta-synthesis method for qualitative research: a literature review,” J. Adv. Nurs., vol. 50, no. 2, pp. 204–211.
46.   G. W. Noblit and R. D. Hare, (1988), Meta-ethnography : synthesizing qualitative studies. Sage Publications.
47.   Junaidi Juliyana,  Social justice from the qurqnic perspective: A qualitative  study, Proceedings of the 7 th International Conference on Quran as Foundation of Civilization (SWAT 2021) FPQS, Universiti Sains Islam Malaysia, 6-7.
48.   M. Sandelowski and J. Barroso, (2007), Handbook for synthesizing qualitative research. Springer Pub. Co.
49.   S. Thorne, L. Jensen, M. H. Kearney, G. Noblit, and M. Sandelowski,(2004), “Qualitative Metasynthesis: Reflections on Methodological Orientation and Ideological Agenda,” Qual. Health Res., vol. 14, no. 10, pp. 1342–1365.
50.   Sandelowski, M. & J. Barroso (2007), Handbook for Synthesizing Qualitative Research, New York: Springer.
51.   Sandelowski, M. et al. (1997) qualitative Meta-synthesis: Issues and Techniques, Research in Nursing & Health 20: 365- 371.
52.   Scherpenzeel, Annette C.; Saris, Willem E.,(1997), The validity and reliability of survey questions, Sociological Methods & Research, Feb1997, Vol. 25 Issue 3, p.341
دوره 3، شماره 2
اسفند 1403
صفحه 150-177

  • تاریخ دریافت 29 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 30 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 06 اسفند 1403