مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

نقش قرآن در زایش‌‌های فلسفی از منظر حکمای نوصدرایی (علامه طباطبایی، استاد جوادی آملی و استاد مصباح یزدی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حسام الدین مومنی شهرکی
استادیار پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، تهران، ایران
10.22084/qss.2025.29961.1078
چکیده
قرآن کریم در شــکل‌‌‌‌گیری و تکامل برخــی از علوم اسلامی همچون تفسیر و کلام نقشــی اساسی و مستقیم داشته؛ اما در باروری علومی چون فلسفه اسلامــی محــل درنــگ و معرکــه آراء اســت که نقشــی دارد یا خیــر؟ و اگر در ایــن زایش‌‌‌‌هــا اثرگذار بوده؛ چگونــه در این مهم ایفاء نقش نموده اســت. علامــه طباطبایی، جوادی آملی و مصباح یزدی را می‌‌‌‌توان شــاخص‌‌‌‌ترین فلاسفه نوصدرایی دانست که علاوه بر آثار فلسفی دارای آثار متعدد قرآنی و تفسیری نیز هســتند. پژوهش حاضر با اســتفاده از روش‌‌‌‌های اسنادی و تحلیل منطقی و قیاســی به بررسی نقش قرآن کریم در زایش‌‌‌‌های فلسفی از منظر فلاسفه نوصدرایی مذکور پرداخته است.‌‌‌‌ یافته‌‌‌‌های تحقیق نشان داد کــه نقش قرآن در زایش‌‌‌‌های فلســفه اسلامی بــر دو بخش زایش‌‌‌‌های زمینه‌‌‌‌ای و زایش‌‌‌‌های مســتقیم است که زایش‌‌‌‌های زمینه‌‌‌‌ای شامل چهار نقش توصیه جامعه اسلامی به عقلانیت و اندیشــه‌‌‌‌ورزی؛ تشــویق عالمان مســلمان بــه بهره‌‌‌‌گیری از آثار فلســفی؛ اهتمام به پرورش فیلســوف الهی؛ و کمک به توســعه و تکامل فلســفه اسلامی می‌‌‌‌شــود. زایش‌‌‌‌های مســتقیم نیز پنج نقش ارائه تعاریف جدید برای مفاهیم؛ ارائه برهان‌‌‌‌های فلســفی؛ ارائه استشــهاد و تأییدیــه بر روش برهانی؛ معرفی روش قیاســی-قرآنی؛ و استفاده از مسائل، ایده‌‌‌‌ها و نظریه‌‌‌‌های قرآنی را دربر می‌‌‌‌گیرد.
کلیدواژه‌ها
نقــش قــرآن
زایش‌‌‌‌های فلســفی
علوم انســانی اسلامی
فلسفه اسلامی
فلاسفه نوصدرایی
نظریه‌‌‌‌پردازی فلسفی قرآن

عنوان مقاله English

The Role of the Quran in the Emergence of Philosophy from the Perspective of Neo-Sadraian Philosophers (Allama Tabatabai, Professor Javadi Amoli, and Professor Mesbah Yazdi)

نویسنده English

hesamaldin momeni shahraki
Assistant Professor at the Institute of Islamic Culture and Education, Tehran, Iran
چکیده English

The Holy Quran has played a fundamental and direct role in the formation and evolution of some Islamic sciences, such as exegesis (Tafsir) and theology (Kalam). However, its role in the flourishing of sciences like Islamic philosophy is a subject of debate and differing opinions: Does it have a role or not? If it has been influential in these intellectual developments, how has it contributed to this important matter? Allama Tabatabai, Javadi Amoli, and Mesbah Yazdi can be considered the most prominent Neo-Sadraian philosophers who, in addition to their philosophical works, have also authored numerous Quranic and exegetical works. The present study, using documentary methods, logical analysis, and deductive reasoning, examines the role of the Holy Quran in the emergence of philosophicay from the perspective of these Neo-Sadraian philosophers. The research findings indicate that the role of the Quran in the emergence of Islamic philosophy can be divided into two categories: foundational developments and direct contributions. Foundational developments include four roles: encouraging the Islamic community toward rationality and intellectual inquiry; motivating Muslim scholars to utilize philosophical works; emphasizing the cultivation of divine philosophers; and contributing to the development and evolution of Islamic philosophy. Direct contributions encompass five roles: presenting new definitions for concepts; offering philosophical proofs; providing evidence and validation for the argumentative method; introducing a Quranic-deductive method; and utilizing Quranic issues, ideas, and theories.

کلیدواژه‌ها English

Role of the Quran
Philosophical Births
Islamic Humanities
Islamic Philosophy
Neo-Sadraite Philosophers
Philosophical Theorizing of the Quran
-         قرآن کریم، ترجمه حسین انصاریان
1.      اکبریان، رضا. (1386). مناسبات دین و فلسفه در جهان اسلام. قم. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
2.      بهشتی، احمد و علی­محمد قهرمانی و محمد سعیدی مهر. (مهر 1399). «عقل­گرایی و فلسفه در معرفت دینی علامه طباطبایی و استاد حکیمی». عقل و دین. دوره 12، ش 23، 96-113
3.      جوادی آملی، عبدالله. (۲۵/7/1401). بیست و سومین مجمع عمومی اعضای مجمع عالی حکمت اسلامی و سیزدهمین گردهمایی اساتید علوم عقلی:     https://news.esra.ir/fa/w/818263
4.      ـــــ (27/11/1392). «پیشینه توحیدی ایرانیان قبل از ظهور اسلام». روزنامه کیهان.
5.      ـــــ (1386الف). تبیین براهین اثبات خدا. حمید پارسانیا. قم. اسراء
6.       ـــــ (1390الف). تفسیر انسان به انسان. محمدحسین الهی­زاده. قم. اسراء.
7.      ـــــ (1379). تفسیر تسنیم. ج 1. قم. اسراء.
8.      ـــــ (1388الف). تفسیر تسنیم. ج 8. تحقیق حسن واعظی محمدی. قم. اسراء.
9.      ـــــ (1389). تفسیر تسنیم. ج 17. تحقیق حسین اشرفی و عباس رحیمیان. قم. اسراء.
10.  ـــــ (1397). توحید در قرآن. حیدرعلی ایوبی. قم. اسراء.
11.  ـــــ (زمستان 1384الف). چیستی فلسفه اسلامی. فصلنامه قبسات. دوره 10. ش 35.
12.  ـــــ (1386ب). حیات حقیقی انسان در قرآن کریم. تنظیم و تحقیق غلامعلی امین­دین. ویرایش سعید بندعلی. قم. اسراء
13.  ـــــ (1375). رحیق محتوم. تنظیم و تدوین حمید پارسانیا. قم. اسراء.
14.  ـــــ (1372). شرح حکمت متعالیه. تهران. انتشارات الزهرا.
15.  ـــــ (1398). فلسفۀ حقوق بشر. قم. اسراء.
16.  ـــــ (1384ب). معرفت­شناسی در قرآن. تحقیق حمید پارسانیا. قم. اسراء.
17.  ـــــ (1390ب). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. تحقیق و تنظیم احمد واعظی. قم. اسراء.
18.  ـــــ (1383). نسبت دین و دنیا. قم. اسراء.
19.  خسروپناه، عبدالحسین و حسام الدین مؤمنی شهرکی (پاییز و زمستان 1401). «جستاری در ساختار روش‌شناسی حکمت اسلامی با تأکید بر ساحت هستی‌شناختی». پژوهش­های هستی­شناختی. ش 22. ص 371-398.
20.  دانش شهرکی، حبیب­الله و مصطفی ملکشاهی صفت. (شهریور 1399). «نسبت دین و فلسفه در نگاه فیلون اسکندرانی و عبدالله جوادی آملی». حکمت معاصر. ش 1. ص 81-108.
21.  دیباجی، سید محمدعلی و محسن حسین­نیا. (بهار و تابستان 1397). «بررسی هویت فلسفۀ اسلامی در آثار علامه طباطبایی(ره)». جاویدان خرد. ش 33. ص 127-150.
22.  صدرالمتألهین. (1382). التعلیقات علی الالهیات من الشفاء. تصحیح و تحقیق و مقدمه نجفقلی حبیبی. تهران. بنیاد حکمت صدرا.
23.  ـــــ (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة. بیروت. دار احیاء التراث العربی.
24.  ـــــ (1363). مفاتیح الغیب. مقدمه و تصحیح محمد خواجوی. تهران. مؤسسه تحقیقات فرهنگی.
25.  طباطبایی، سید محمدحسین. (بی­تا الف). اصول فلسفه و روش رئالیسم. مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری. قم. صدرا.
26.  ـــــ (1387). بررسیهای اسلامی. سید هادی خسروشاهی. قم. بوستان کتاب.
27.  ـــــ (1360). تفسیر المیزان. سید محمدباقر موسوی همدانی. قم. جامعۀ مدرسین.
28.  ـــــ (1374). تفسیر المیزان. سید محمدباقر موسوی همدانی. قم. دفتر انتشارات اسلامی.
29.  ـــــ (1382). شیعه (مجموعه مکاتبات و مراسلات علامه طباطبایی با هانری کربن). تهران. مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
30.  ـــــ (1383). شیعه در اسلام. قم. جامعۀ مدرسین.
31.  ـــــ (بی­تا ب). علی و فلسفۀ الهی. سید ابراهیم علوی. قم. دارالتبلیغ اسلامی.
32.  ـــــ (1428). نهایة الحکمة. تحقیق و تعلیق عباس­علی الزارعی السبزواری. قم. مؤسسة النشر الاسلامی.
33.  مجلسی. (1362). بحارالانوار (حاشیه علامه طباطبایی). تهران. دارالکتب الاسلامیه.
34.  مصباح یزدی، محمدتقی. (1394). آموزش فلسفه، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
35.  ـــــ (1391). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. قم. انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
36.  ـــــ (1391). شرح نهایة الحکمة. عبدالرسول عبودیت. قم. انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
37.  ـــــ و غلامرضا فیاضی (بهار 1385). میزگرد فلسفه­شناسی (9)؛ فلسفه و دین. معرفت فلسفی. ش 11، ص 11-40
مطالعات اجتماعی قرآن
دوره 3، شماره 2
اسفند 1403
صفحه 6-29

  • تاریخ دریافت 14 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 06 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 15 دی 1403