مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

برآیند مبانی خداشناختی قرآنی در «تأسیس حق بشر در دایره حقوق الهی»، و تقدم تکالیف اجتماعی سیاسی دین بر حق آزادی بشر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران
چکیده
توجه به نسبت حقوق الهی با حق آزادی انسان در قرآن، پرسش‌هایی در پی دارد، از جمله: آیا حق آزادی بر حقوق الهی و احکام خداوند در حیات اجتماعی سیاسی مقدم است؛ یا حقوق و احکام الهی در حیات اجتماعی و سیاسی، بر حق آزادی بشر تقدم دارد و حق بشر در مدار حقوق الهی تاسیس می‌شود؟ در صورت اخیر کدام مبانی خداشناختی قرآنی چنین تقدمی را توجیه می‌کنند؟ در برابر فرضیه‌ای که طبق مبناهایی (محوریت حقوق طبیعی انسان؛ انسان مداری، نسبی‌گرایی معرفت دینی و...) به تقدم حق آزادی بشر معتقد است، فرضیه تحقیق تاکید دارد که حق الهی بر اساس مبناهای خداشناختی بر حق آزادی بشر مقدم است و تکالیف اجتماعی سیاسی خداوند نیز بر آزادی بشر سبقت دارد و آزادی بر مدار آنها شکل می‌گیرد. تحقیق با هدف پاسخ به تعارض نمایی حقوق خداوند و حق آزادی بشر، گروهی از مبناها همچون «حق خالقیت، حق مالکیت، حق ربوبیت، حق ولایت و حق حکومت» را می‌پذیرد دستاوردش این است که حق آزادی در دایره حقوق الهی تاسیس می‌شود؛ نه این که حقوق پیشینی باشد و در دایره حقوق الهی محدود گردد و این نتایج دست آمد که لازمه پذیرش حقوق الهی، محدودسازی اختیار تکوینی انسان است و به انسان در محدوده تحقق عبودیت، آزادی داده می‌شود و این مقدار از آزادی حق او برای تحقق بندگی اجتماعی، سیاسی است ولی آزادی مطلق با عبودیت تعارض دارد. انسان مالک آزادی نیست؛ تامین حق آزادی با رعایت حقوق الهی و انجام تکالیف ممکن است؛ و آزادی در حیات اجتماعی وسیاسی، حقی اعطایی و امانتی الهی است. تحقیق که معارف متن قرآن کریم را جهت وصول به پاسخِ پرسش مذکور تبیین می‌کند، به روش تفسیری سامان می‌باید و از حیث مراجعه به نظریات مختلف توصیفی و تحلیلی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Outcome of Qur'anic Theological Foundations in 'Establishing Human Rights within the Circle of Divine Rights,' and the Primacy of Religious Social and Political Duties over Human Freedom Rights

نویسنده English

Mohammad Abedi
Faculty member, Institute of Islamic Culture and Thought, Tehran, Iran
چکیده English

The relationship between divine rights and human freedom in the Qur'an raises several questions, including: Is the right to freedom superior to divine rights and commandments in social and political life? Or do divine rights and commandments take precedence over human freedom in social and political life, and is human freedom established within the framework of divine rights? In the latter case, which Qur'anic theological principles justify this precedence? Against a hypothesis that, based on principles such as the centrality of natural human rights, anthropocentrism, and epistemic relativism in religious knowledge, supports the priority of human freedom, the research hypothesis emphasizes that divine rights, based on theological principles, take precedence over human freedom. Moreover, God's social and political duties also take precedence over human freedom, and freedom is shaped within their framework.

کلیدواژه‌ها English

The Foundational Nature of Rights
Divine rights
Social and political duty
The Right to freedom
1.       قرآن کریم
2.       نهج البلاغه
3.       طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن؛جامعه مدرسین حوزه علمیه،قم،1417ق،چ پنجم.
4.       .....نهایه الحکمه ،انتشارات اسلامی،قم،بی­تا.
5.       جوادی آملی، عبدالله؛ نسبت دین و دنیا؛ ؛قم؛ اسرا؛1381؛چ دوم.
6.       ..... تفسیر تسنیم،(کل دوره)، قم، اسراء، از سال 1386 ـ 1390.
7.       ..... حق و تکلیف در اسلام، قم؛ اسرا؛1384.
8.       ..... ولایت فقیه ، قم؛ اسرا،1378،چ اول.
9.       ......توحید در قرآن، قم؛ اسرا،1391،چ هفتم.
10.   ......شمیم ولایت، قم، اسراء،1382،چ اول.
11.   .....ولایت در قرآن؛ تهران؛مرکز فرهنگی نشر رجا؛ 1369؛چ سوم.جوادی، سیره سیره رسول اکرم(ص)در قرآن ، قم، اسرا،1386،چ اول.
12.   .....فلسفه حقوق بشر، قم؛ اسرا،1375.
13.   ..... جامعه در قرآن، قم؛ اسرا،1387،چ اول.
14.   ..... ادب فنای مقربان قم،اسرا، ؛1389؛ چ هشتم.
15.   مصباح یزدی، خداشناسی در قرآن ،موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی،1389، چ اول.
16.   ..... معارف قرآن، قم؛موسسه در راه حق؛1373؛چ مکرر
17.   ...... حقوق و سیاست در قرآن قم؛موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی؛ 1378؛چ اول
18.   ......توحید در نظام عقیدتی و ارزشی اسلام ، شفق،قم،1373.
19.   .......نظریه سیاسی اسلام،قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی،1390،چ چهارم
20.   .......نظریه حقوقی اسلام؛ موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی،1382،چ دوم
21.   مطهری، مرتضی، اسلام و نیازهای زمان، تهران، انتشارات صدرا،1370،چ اول.
22.   ...... نظام حقوق زن در اسلام،تهران،صدرا، 1369،چ چهاردهم.
23.   ........مجموعه آثار؛ تهران؛ انتشارات صدرا؛1372 چ دوم.
24.   ......انسان کامل؛تهران،انتشارات صدرا1373؛چ یازدهم                                     
25.   ...... ولاها و ولایت ها، تهران؛ انتشارات صدرا،1370،چ ششم.
26.   مکارم شیرازی،ناصر؛  تفسیر نمونه،تهران،دارالکتب الاسلامیع،1374،چ اول.
27.   عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی،تهران، امیر کبیر،1384،چ اول.
28.   آلن بیرو، فرهنگ و علوم احتماعی، ترجمه باقر ساروخانی،تهران، کیهان،1370.
29.   میرچا الیاه، فرهنگ و دین،هیات مترجمان،تهران،طرح نو،1374.
30.   فرهنگ آکسفورد، تهران،محراب دانش،بی تا، چ دهم.
31.   بازرگان،مهدی،آخرت و خدا،تهران،موسسه فرهنگی رسا، 1377،
32.   جرجانی، سید شریف؛ شرح المواقف،قاضی عضد الدین ایجی،با شرح سید شریف جرجانی، قم، انتشارات الشریف الرضی، 1415.
33.   طباطبایی موتمنی،منوچهر،آزادی های عمومی و حقوق بشر، دانشگاه تهران،1375؛
34.   راغب، حسین بن محمد؛ معجم مفردات الفاظ القرآن؛ دارالکاتب العربی، ۱۳۹۲ق.
35.   روسو،ژان ژاک، قرار داد اجتماعی، انتشارات ادیب،تهران،1368؛
36.   رهبر معظم انقلاب، چهارمین نشست اندیشه‌هاى راهبردى‌  با موضوع آزادى،23/8/1391.
37.   سروش،عبدالکریم؛کیان، ش21 ،سال 1373.
38.   نوروزی، محمد جواد، فلسفه سیاسی اسلام،قم،موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی،1389،چ دوم.
39.   قدردان قراملکی،محمد حسن، جامعه مدنی،سکولاریا دینی،کتاب نقد،9و10،زمستان1377،
40.   واعظی،احمد، دین و جامعه مدنی،کتاب نقد،9و10،زمستان1377
41.   مصطفوی،حسن؛التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران؛ سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛1375.
42.   مسعودی محمد هاشم؛  ماهیت و مبانی تکلیف، ماهیت و مبانی کلامی تکلیف؛قم؛موسسه بوستان کتاب؛ 1385؛چ اول.
43.   کلینی، محمدبن یعقوب؛الاصول من الکافی؛تهران؛دارالکتب الاسلامیه؛1361؛چ­پنچم.
44.   شایگان، سید علی، حقوق مدنی، قزوین، انتشارات طه، 1375. چ اول،
45.   جعفری لنگرودی، محمد جعفر، تاریخ حقوق ایران، تهران کانون معرفت، [بی تا]
46.   کاتوزیان، ناصر، کلیات حقوق (نظریه عمومی)، تهران شرکت سهامی انتشار،، 1379. چ اول،
47.   جونز، خداوندان اندیشه سیاسی،جونز، ویلیام تامس، ترجمه علی رامین، تهران، شرکت انتشارات علمی وفرهنگی، 1358.
48.   ژان پل سارتر، اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ترجمه مصطفى رحیمى، انتشارات نیلوفر، 1380،
49.   فصلنامه حکومت اسلامى، ش 29 ؛ پاییز 1382،
50.   قربان نیا ، ناصر تحدید حقوق و آزادیها ، فصلنامه حقوق اسلامی ، 1386،سال سوم، ش 10.
51.   .... حقوق طبیعی ، فقه و حقوق،  1383، سال اول،  شماره 1
52.   سبحانی،جعفر؛الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل؛ مقرر:مکی عاملی، حسن ؛تهران؛ المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه؛1384؛چ ششم.
53.   نصر، سیدحسین، جوان‌ مسلمان‌ و دنیای‌ متجدد، ترجمة‌ مرتضی‌ اسعدی‌ (تهران، طرح‌ نو، 1373).

  • تاریخ دریافت 01 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 16 تیر 1402
  • تاریخ پذیرش 08 مرداد 1403