مطالعات اجتماعی قرآن

مطالعات اجتماعی قرآن

دلالت های آیه 122 سوره توبه بر ردّ شبهه‌ی «امکان خطای ولیّ فقیه در عصر غیبت»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار دانشگاه قرآن و حدیث
چکیده
یکی‌از شبهاتی که برضدّ مبانی فکری حکومت اسلامی به ویژه مسئله ولایت‌فقیه ترویج می‌شود این است که: چرا باید از رهبر غیرمعصوم، اطاعت بی‌چون و چرا کرد؟! در این پژوهش به روش توصیفی – تحلیلی، شبهه مذکور در حوزه اطاعت غیر مجتهد (مکلّفی) که یقین به خطای مجتهد یا ولی فقیه نداشته باشد به وسیله اصل حجّیت اجتهاد بر اساس آیه 122 سوره توبه پاسخ داده می‌شود؛ زیرا در این آیه شریفه بحث درباره اسلام‌شناس‌هایی است که به تعبیر آیه، ملزم به تفقّه در دین هستند و تمام سعی و کوشش خود را برای به دست آوردن حکم واقعی می‌نمایند. از سوی دیگر بر اساس این آیه، خداوند حجّیت داده به فتوای مجتهدی که غیرمعصوم است و در هر یک از شیوه‌های استنباط احکام فقهی بر اساس طرقی که شارع مقدّس وضع کرده، آنچه مهم است، بحث حجّیت است که خود شارع این راه‌ها را حجّیت بخشیده است. افزون بر آن، در صدور احکام به ویژه احکام حکومتی، با توجه به مقتضیات زمان و مکان و بحث تزاحم احکام، ممکن است مصلحتی نهفته باشد که مکلّف یا مقلّد عادی متوجّه آن نباشد؛ و لذا لوازم نقد صحیح در مواردی برای مقلّد عادی موجود نیست تا بتواند احکام مجتهد جامع‌الشرایط را نقد کند و یا به مصلحت حکم دست یابد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The implications of verse 122 of Surah At-Tawbah on the rejection of the doubt "the possibility of the mistake of the Gurdian jurist in the age of occultation"

نویسنده English

elahe hadian rasanani
QURANIC SCIENCES DEPARTMENT, UNIVERSITY OF QURAN AND HADITH
چکیده English

One of the doubts that is promoted against the intellectual foundations of the Islamic government, especially the issue of religious authority, is why one should obey an innocent leader! In this research, the mentioned doubt in the field of obeying a non-mujtahid (Maklawfi) who is not sure of the mistake of the mujtahid or jurist, is answered in a descriptive-analytical way and based on the principle of the validity of ijtihad according to verse 122 of Surah Towbah; Because in this honorable verse, the discussion is about Islamic scholars who, according to the interpretation of the verse, are required to understand the religion and make all their efforts to obtain the true verdict. On the other hand, based on this verse, God has given validity to the mujtahid's fatwa, which is infallible, and in each of the ways of deriving jurisprudence, based on the methods established by the Holy Sharia, what is important is the discussion of the validity, which is the Sharia itself. It has validated the ways. In addition to that, in issuing rulings, especially government rulings, due to the requirements of time and place and the discussion of juxtaposition of rulings, there may be an expedient hidden that the obligee or the normal follower is not aware of. Therefore, the tools of correct criticism are not available
for a normal imitator in order to be able to criticize the rulings of a comprehensive mujtahid or to achieve the expediency of the ruling.

کلیدواژه‌ها English

religious guardian
religious government
gurdian jurists' mistakes during occultation
doubts
Holy Qur'an
verse122 of Surah Towbah
1.      قرآن کریم.
2.      آخوند خراسانى، محمد کاظم بن حسین‏، 1409ق، کفایة الأصول، قم، موسسة آل البیت علیهم السلام.
3.      ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن هبة­الله‏، 1404ق، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، تحقیق و تصحیح ابراهیم، محمد ابوالفضل‏، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
4.      ابن اثیر، عزالدین أبوالحسن على­بن محمد الجزرى، 1409ق، أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر.
5.      همو ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­_____، 1385ق، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر – داربیروت.
6.       ابن جوزى، أبو الفرج عبدالرحمن بن على­بن محمد، 1412ق، المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبد القادر عطا و دیگران، بیروت، دارالکتب العلمیة.
7.      ابن خلدون، عبدالرحمن­ بن ­محمد، 1408ق، دیوان المبتدأ و الخبر فى تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوى الشأن الأکبر(تاریخ ابن خلدون)، تحقیق خلیل شحادة، چ دوم، بیروت، دار الفکر.
8.      ابن سعد، محمدبن سعد­بن منیع الهاشمی البصری، 1410ق، الطبقات الکبرى، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة (مشخصات نشر الطبقة الخامسة: تحقیق محمد بن صامل السلمى، الطائف: مکتبة الصدیق، 1414ق، دو جلد).
9.      ابن عبد البر، أبوعمر یوسف بن عبدالله بن محمد، 1412ق، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، تحقیق على محمد البجاوى، بیروت، دارالجیل.
10.  ابن کثیر دمشقى، أبوالفداء اسماعیل­بن عمر، 1407ق، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر.
11.  ابن هشام، عبدالملک بن هشام الحمیرى المعافرى، بى­تا، السیرة النبویة، تحقیق مصطفى السقا و دیگران، بیروت، دارالمعرفة.
12.  اسلامى، رضا، 1387ش، قواعد کلى استنباط (ترجمه و شرح دروس فی علم الأصول)، چ پنجم، قم، موسسه بوستان کتاب‏‏.
13.  انصارى، مرتضی بن محمد امین، 1428ق، فرائد الأصول‏، چاپ نهم. قم: مجمع الفکر الاسلامی‏.
14.  ثقفى کوفى، ابواسحاق ابراهیم­بن محمد، 1353ش، الغارات، تحقیق جلال الدین حسینى ارموى. تهران: انجمن آثار ملى.
15.  حائری، سید کاظم، 1433ق، ولایة الأمر فی عصر الغیبة، چ پنجم، قم، مجمع الفکر الإسلامی.
16.  جوادی آملی، عبدالله، 1383ش، ولایت فقیه، ولایت، فقاهت و عدالت، چاپ چهارم. قم: مرکز نشر اسراء.
17.  خامنه ­ای، علی، 04/ 12/ 1377، بیانات در جلسه‏ى پرسش و پاسخ با مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویى‏.
18.  همو _____‏، 22/ 08/ 1370،  بیانات در دیدار با جمع کثیرى از پرستاران، به مناسبت میلاد حضرت زینب کبرى (س) و روز پرستار.
19.  همو _____‏، 01/ 09/ 1378، پاسخهاى رهبر معظم انقلاب اسلامى به پرسشهاى دانشجویان در دانشگاه صنعتى شریف.
20.  همو _____‏، 1396ش، همرزمان حسین (ع)، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.
21.  خمینى، روح الله‏، 1426ق‏، الاجتهاد و التقلید، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی( ره).
22.  همو _____‏، 1389ش، صحیفه امام‏، چ پنجم. تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(س)‏.
23.  همو _____‏، بی­تا، ولایت­فقیه (حکومت­اسلامى)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(س).
24.  صدر، محمد باقر، 1418ق‏، دروس فی علم الأصول، چ پنجم‏، قم، موسسه النشر الاسلامی.
25.  همو _______، 1379ش، المعالم الجدیدة للأصول، چ دوم، قم، کنگره شهید صدر‏.
26.  طبرسى، فضل بن حسن، 1372ش، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، تصحیح یزدى طباطبایى، فضل‏الله‏؛ و دیگران، چ سوم، تهران، ناصر خسرو‏.
27.  طبری، أبوجعفر محمدبن جریر، 1387ق، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، چ دوم، بیروت، دارالتراث.
28.  طوسى، محمدبن­الحسن‏، 1407ق، تهذیب الأحکام، تحقیق و تصحیح خرسان، حسن الموسوى‏، چ چهارم، تهران، دارالکتب الإسلامیه‏.
29.  عراقى، ضیاءالدین‏، 1388ش‏، الاجتهاد و التقلید (تقریرات نجفى، ضیاء الدین‏)، قم، نوید اسلام‏.
30.  فرهنگ نامه اصول فقه، 1389ش، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى‏، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‏.
31.  قمى، عباس‏، 1414ق، سفینة البحار، قم، اسوه‏.
32.  کشى، محمدبن­عمر، 1409ق، رجال الکشی- إختیار معرفة الرجال‏، تحقیق و تصحیح طوسى، محمد بن الحسن و دیگران. مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
33.  کلینى، محمدبن­یعقوب‏، 1407ق، الکافی، تحقیق و تصحیح غفارى على اکبر و دیگران، چ چهارم، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
34.  مجلسى، محمدباقربن محمدتقى‏،  1403ق، بحار الأنوار، چ دوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏‏.
35.  مجلسى، محمدتقى­بن مقصودعلى‏، 1406ق، ‏روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، تحقیق و تصحیح موسوى کرمانى و دیگران.‏ چ دوم. قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور‏.
36.  محمدى، علی، 1387ش، شرح اصول فقه‏، چ دهم، قم، دار الفکر.
37.  مشکینى اردبیلى، علی، 1374ش، اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها، چ ششم، قم، الهادی‏‏.
38.  همو ______‏، 1396ق‏، تحریر المعالم فی أصول الفقه‏، قم، مهر.
39.  مطهرى، مرتضی، 1372ش، مجموعه آثار استاد شهید مطهرى‏، چ هشتم، قم، صدرا.‏
40.  مظفر، محمد رضا. 1375ش، أصول الفقه، چ پنجم، قم، اسماعیلیان‏‏.
41.  مغنیه، محمد جواد، 1975م، علم أصول الفقه فی ثوبه الجدید، بیروت، دار العلم للملایین‏.
42.  مقریزى، تقى الدین أحمدبن على، 1420ق، إمتاع الأسماع بما للنبى من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبد الحمید النمیسى، بیروت، دار الکتب العلمیة.
43.  مکارم شیرازى، ناصر، با همکاری جمعى از نویسندگان‏، 1371ش، تفسیر نمونه‏، چ دهم، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
44.  ملکى اصفهانى، مجتبی، 1379ش، فرهنگ اصطلاحات اصول‏، قم، عالمه.
45.  نصر بن مزاحم‏، 1404ق، وقعة صفین‏، تحقیق و تصحیح هارون، عبد السلام محمد، چ دوم، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
46.  واقدی، محمدبن­عمر، 1409ق، کتاب المغازى، تحقیق مارسدن جونس، چ سوم، بیروت، مؤسسة الأعلمى.
47.  هاشمى خویى، میرزا حبیب­الله‏، 1400 ق، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، ترجمه حسن زاده آملىٍ، حسن و دیگران، تحقیق و تصحیح میانجى، ابراهیم‏، چ چهارم، تهران، مکتبة الإسلامیة‏.
48.  هاشمى شاهرودى، محمود؛ صدر، محمد باقر، 1417ق، بحوث فی علم الأصول (تقریرات)‏، چ سوم، قم، موسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام‏‏.
49.  یاقوت حموى، شهاب­الدین ابوعبدالله، 1995م، معجم البلدان، چ دوم، بیروت، دارصادر.
50.  یعقوبى، احمدبن أبى­یعقوب­بن جعفر بن وهب واضح الکاتب العباسى المعروف بالیعقوبى، بى­تا، تاریخ الیعقوبى، بیروت، دارصادر.
51.  یوسفی، ناصر و آقامیری، سیدعلی، 1398ش، ابن عباس، اجتهاد در برابر ولیّ، قم، عصر صادق.

  • تاریخ دریافت 04 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 25 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 25 دی 1402