The Scope of Ihsan in the Qur’anic Discourse: From the Divine Realm to Human Relations
Document Type : مقاله پژوهشی
Authors
1
MA Student, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
2
Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
Abstract
Ihsān is a central and frequently cited concept in the Qur’ān, extending beyond individual ethical virtue to encompass a network of divine, human, and social relations. Thematic and contextual analysis of the relevant verses shows that the Qur’ān presents ihsān as a comprehensive divine-educational model for regulating human relations with God, the self, and others. This study aims to clarify the hierarchical structure and application domains of ihsān, from the divine realm to human interactions. Using a descriptive–analytical approach based on thematic exegesis, verses related to ihsān and its derivatives were collected from authoritative commentaries, categorized, and analyzed. Findings indicate that ihsān operates in a three-tiered structure: at the first level, divine ihsān serves as the source of the system, manifesting in the creation of humans in noble form, granting dignity and caliphate, and providing relief after hardship; at the second level, human ihsān toward God is realized through monotheistic belief, conscious servitude, and sincerity in action; and at the third level, human ihsān toward others appears as the practical and social enactment of this principle. The typology of ihsān includes devotion to God, honoring parents, virtuous interaction with one’s spouse, social responsibility, and support for the needy. The Qur’ān promotes internalization of ihsān through a motivational framework encompassing divine favor, worldly blessings, and rewards in the hereafter.
Keywords
1. قرآن کریم
2. ابن بادیس، عبد الحمید بن محمد، (1424ق)، تفسیر ابن بادیس فی مجالس التذکیر من کلام الحکیم الخبیر، بیروت: دار الکتب العلمیة.
3. ابن‌عاشور، محمدطاهر، (1420ق)، التحریر و التنویر من التفسیر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
4. ابو زهره، محمد، (بیتا)، زهرة التفاسیر، بیروت: دار الفکر العربی.
5. أبو عبدو، شیرین زهیر، (2010م)، معالم الأسرة المسلمة فی القرآن الکریم، رسالة الماجستیر فی التفسیر، غزه: الجامعة الإسلامیة.
6. البغوی، حسین بن مسعود، (1420ق)، تفسیر البغوی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
7. بن حسن، نورة، (2009م)، أبواب الإحسان من خلال القرآن الکریم: دراسة فی التفسیر الموضوعی، مجلة الإحیاء، العدد 13.
8. جبل، محمد حسن، (2010م)، المعجم الاشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم، القاهره، اکتبه الآداب.
9. الجزائری، ابوبکر جابر، (۱۴۱۶ق)، أیسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر، المدینة المنورة: مکتبة العلوم و الحکم.
10. حنبکه میدانی، عبدالرحمن حسن، (1420ق)، معارج التفکر و دقائق التدبر، دمشق: دار القلم.
11. حومد، اسعد، (1419ق)، أیسر التفاسیر، تصحیح محمد متولی الشعراوی، بیجا، بینا.
12. الراغب الأصفهانی. (1426ق). مفردات ألفاظ القرآن الکریم، تحقیق صفوان عدنان داوودی. قم المقدسة: منشورات طلیعة النور.
13. رشید رضا، محمد، (1414ق)، تفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة.
14. رضاییاصفهانی، محمدعلی، (۱۳۸۷ش)، تفسیر قرآن مهر، قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
15. الزمخشری، جار الله، (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی.
16. السعدی، عبدالرحمن، (1421ق)، تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنان، چاپ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
17. السیوطی، جلالالدین، (1988م)، معترک الأقران فی إعجاز القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
18. شحاته، عبدالله محمود، (1421ق)، تفسیر القرآن الکریم، قاهره: دار غریب.
19. صادقی تهرانی، محمد، (1406ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، چاپ دوم، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
20. طباطبائی، محمد حسین. (1352ش). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
21. الطوسی، محمد بن حسن، (بیتا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
22. عامر، عبد اللطیف محمد، (1998م)، القرآن والقیم الانسانیة، القاهره: مکتبة وهبة.
23. فضل‌‌‌الله، محمدحسین، (1439ق)، تفسیر من وحی القرآن، چاپ سوم، بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
24. فیروزآبادی، مجد الدین، (بیتا)، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، بیروت: المکتبة العلمیة.
25. القاسمی، جمال الدین، (1418ق)، محاسن التأویل، بیروت: دار الکتب العلمیة.
26. قطب، سید، (1408ق)، فی ظلال القرآن، چاپ 15، بیروت: دار الشروق.
27. الکفوی، أبوالبقاء، (1419ق)، الکلیات: معجم فی المصطلحات والفروق اللغویة، بیروت؛ مؤسسة الرسالة.
28. مجموعة من المؤلفین، (1989م)، معجم ألفاظ القرآن الکریم؛ طبعة منقّحة، جمهوریة مصر العربیة، مجمع اللغة العربیة.
29. مدرسی، محمدتقی، (1419ق)، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین علیه السلام.
30. المراغی، احمد مصطفی، (بیتا)، تفسیر المراغی، بیروت: دار الفکر.
31. مصطفی، ابراهیم ودیگران، (بیتا)، المعجم الوسیط، استانبول: المکتبة الإسلامیة.
32. مکارم شیرازی، ناصر، (1379ش)، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
Volume 4, Issue 2
February 2026Pages 240-267
- Receive Date 04 February 2026
- Revise Date 20 February 2026
- Accept Date 20 February 2026