Discourse analysis of the evolution of the wisdom of the tradition of mediation in the history of Quranic exegesis (with an emphasis on the conceptual marketization of wisdoms)”
Document Type : مقاله پژوهشی
Authors
1
PhD Student, Department of Qur'anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran
2
Associate Professor, Department of Qur'anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran
Abstract
One of the Quranic social traditions is the tradition of Mudaawalah (consultation/exchange), for which various wisdoms have been stated in exegeses. The present study aims to analyze the evolution of the understanding of the ‘Tradition of Mudaawalah’ throughout the history of Quranic exegesis, based on the hypothesis that the understanding and articulation of the wisdoms of this tradition can be contingent upon the dominant power-knowledge discourses in each historical period. To this end, using a qualitative and critical approach, 23 scattered wisdoms related to this tradition were first extracted from various exegeses and, through a conceptual reorganization, were structured into 13 macro-wisdoms across five domains (individual, social, theological, mystical, and historical). Subsequently, employing Foucault’s discourse analysis method, the evolution of these wisdoms across six historical periods was analyzed. The findings indicated that in each period, the dominant discourse directly influenced the highlighting or marginalization of specific wisdoms; for example, the discourse of monotheism in the 5th-6th centuries, and especially the discourse of survival in the 7th-9th centuries, elevated mystical wisdoms such as ‘constriction and expansion’ (qabd va bast) and ‘the worthlessness of the world’ as strategies for societal cohesion and psychological solace. Similarly, the Safavid-Ottoman polarization discourse in the 10th-11th centuries transformed the wisdom of ‘distinction and sifting’ (tamyeiz va gharbalgari) into a tool for sectarian demarcation. In the contemporary era, reformist and defensive discourses against the West highlighted the wisdoms of ‘prevention of power corruption’ and ‘historical evolution,’ respectively, in response to internal despotism and historical rupture.
Ultimately, the research concludes that the Tradition of Mudaawalah is a fluid concept whose application fluctuates between consolidating despotism and inspiring revolution, depending on the discursive context. This historicity of understanding reveals the necessity of adopting a critical and comprehensive approach to the history of religious thought.
Ultimately, the research concludes that the Tradition of Mudaawalah is a fluid concept whose application fluctuates between consolidating despotism and inspiring revolution, depending on the discursive context. This historicity of understanding reveals the necessity of adopting a critical and comprehensive approach to the history of religious thought.
Keywords
قرآن کریم.
1. ابوالفتوح رازى, حسین. (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: آستان قدس رضوى.
2. ابن ابی حاتم, عبدالرحمن. (1419ق). تفسیر قرآن العظیم. ریاض: مکتبه الباز.
3. ابوحیان, محمد. (1420ق). البحر المحیط فى التفسیر. بیروت: دار الفکر.
4. اشپولر, برتولد. (1392). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی. تهران: علمی و فرهنگی.
5. اقبال آشتیانی, عباس. (1391). تاریخ ایران از اول صفویه تا انقراض قاجاریه. تهران: عقیل.
6. آصفی, محمدمهدی. (1380). دنیای اسلام و تهاجم فرهنگی غرب. تهران: بوستان کتاب.
7. باسورث, ادموند کلیفورد. (1381). سلسله‌های اسلامی جدید. تهران: مرکز باستان شناسی اسلام و ایران.
8. بغوى, حسین. (1420ق). معالم التنزیل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
9. بیضاوی, عبدالله. (1422ق). انوار التنزیل و اسرار التاویل. بیروت: دار الفکر.
10. پاکتچی, احمد. (1389). تاریخ تفسیر قرآن کریم. تهران: دانشگاه امام صادق.
11. پاکتچی, احمد. (1391). شرایط علمی و فرهنگی در عصر امام صادق. تهران: دانشگاه امام صادق.
12. ثعلبی, احمد. (1422ق). الکشف و البیان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
13. جعفریان, رسول. (1390). تاریخ تشیع ایران. تهران: علم.
14. جوادی آملی, عبدالله. (1390). تسنیم: تفسیر قرآن کریم. قم: اسرا.
15. حویزی, عبدعلی. (1415ق). نورالثقلین. قم: اسماعیلیان.
16. خلیلی, نصرالله. (1403). تاریخ صفویه. تهران: ققنوس.
17. رضا, محمد رشید. (1414ق). تفسیر القرآن الحکیم. بیروت: دارالمعرفه.
18. رفیع پور, فرامرز. (1382). تکنیک‌های خاص تحقیق در علوم اجتماعی. تهران: سهامی.
19. روزبهان بقلى, روزبهان. (2008م). عرائس البیان فى حقائق القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیة.
20. زمخشرى, محمود. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی.
21. سعیدی, مهدی. (1396). جنایات غرب. تهران: اشراق حکمت.
22. سمعانی, منصور. (2010م). تفسیر السمعانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
23. شیبانی, محمدحسن. (1376). مختصر نهج البیان. تهران: دار الاسوه.
24. صادقى تهرانى, محمد. (1406ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. قم: فرهنگ اسلامى.
25. طالقانی, سید محمود. (1362). پرتوی از قرآن. تهران: انتشار.
26. طباطبایی, سید محمدحسین. (1374). ترجمه تفسیر المیزان. قم: جامعه مدرسین.
27. طباطبایى, سید محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین.
28. طبرانی, سلیمان. (2008م). التفسیر الکبیر. اربد: دارالکتب الثقافی.
29. طبرسى, فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
30. طبری, محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان عن تاویل آی القرآن. بیروت: دار المعرفة.
31. طوسی, محمد بن حسن. (1420ق). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
32. عیاشی, محمد بن مسعود. (1380). تفسیر العیاشی. تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه.
33. فخر رازی, محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
34. فرکلاف, نورمن. (1379). تحلیل انتقادی گفتمان. تهران: وزارت فرهنگ.
35. فضل الله, سید محمدحسین. (1439ق). من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک.
36. قرطبی, محمد. (1364). الجامع لاحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو.
37. قشیری, عبدالکریم. (2000م). لطائف الاشارات. قاهره: الهیئه المصریه.
38. قطب, سید. (1425ق). فی ظلال القرآن. بیروت : دارالشروق.
39. کاشانی, ملا فتح‌الله. (1372). منهج الصادقین فی الزام المخالفین. تهران: اسلامیه.
40. کیا, مریم. (1402). امپراطوری عثمانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
41. لاجوردی, مجتبی. (1388). واقعیت‌هایی از جهان غرب. تهران: گوهر منظوم.
42. ماتریدی, محمد. (1426ق). تاویلات اهل السنه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
43. مستوفی, حمدالله. (1364). تاریخ گزیده. تهران: امیرکبیر.
44. معرفت, محمدهادی. (1418ق). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. مشهد: الجامعه الرضویه.
45. مغنیه, محمدجواد. (1386). تفسیر الکاشف. قم: موسسه بوستان.
46. مقاتل بن سلیمان, مقاتل. (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت : دار احیاء تراث العربی.
47. مکارم شیرازى, ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
48. میبدی, ابوالفضل رشیدالدین. (1371). کشف الاسرار و عده الابرار. تهران: امیرکبیر.
49. میرباقری فرد, علی‌اصغر. (1402). تاریخ تصوف. تهران: سمت.
50. نجم الدین کبری, احمد. (2009م). التاویلات النجمیه فی التفسیر الاشاری الصوفی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
51. نظام الاعرج, حسن. (1416ق). تفسیر غرائب القران و رغائب الفرقان. بیروت: دارالکتب العلمیه.
52. هواری, هود. (1426ق). تفسیر کتاب الله العزیز. الجزیره: دارالبصائر.
Volume 4, Issue 2
February 2026Pages 192-215
- Receive Date 02 November 2025
- Revise Date 07 December 2025
- Accept Date 11 January 2026