Semantic Analysis of the Implications of Quranic Concepts in Relation to Altruism as a Social Concept
Document Type : مقاله پژوهشی
Authors
1
Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
2
Graduate, Master of Arts, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
Abstract
Altruism, as one of the most prominent human values, has been fundamentally emphasized in Islamic texts. This research employs a descriptive-analytical method based on library studies and seeks to outline the conceptual network of altruism in the Quran, with an emphasis on its semantic coherence and social impacts. The present study demonstrates that concepts such as self-sacrifice (Ithār), charity (Infāq), cooperation (Taʽāwun), benevolence (Iḥsān), almsgiving (Ṣadaqah), and feeding the needy (Iṭʽām) are deeply interconnected with altruism and have been systematically introduced in the Quranic verses. Among these concepts, self-sacrifice (Ithār) is recognized as the highest level of altruism, emphasizing the preference of others' needs over one’s own. The Quran highlights two key components of altruism: prioritizing the well-being of others and expecting no material reward. The Quran does not regard altruism merely as a social behavior but, by emphasizing sincere intention and divine pleasure, presents it as a divine approach and a religious duty, elevating it from an individual level to a social system. It offers a comprehensive model for human relations that leads to both personal transcendence and societal progress. By linking altruism to concepts such as “in the way of God” (fi sabil Allah) and “for the sake of God’s pleasure” (li-wajh Allah), the Quran raises it from the level of purely human-centric behaviors to a divine realm. Moreover, altruism in the Quran is not only an individual virtue but also a foundation for achieving social justice and the cohesion of the Islamic community (ʼummah).
Keywords
1. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، قم: مکتب الاعلام الإسلامی، 1404ق؛
2. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، قم: نشر أدب الحوزة، 1405ق؛
3. بجنوردی، سید محمدحسن، القواعد الفقهیة، تحقیق: مهدی مهریزی و محمدحسین درایتی، قم: نشر الهادی، 1419ق؛
4. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، 1401ق؛
5. جوادی، محسن و زینب عباسی، «همدلی به مثابه «دلیلی برای دگرخواهی»و نسبت آن با اخلاق، از دیدگاه دنیل بتسون»، اخلاق پژوهی، سال 1، شماره 3، پاییز 1396ش.
6. جواهری، حسن، بحوث فی الفقه المعاصر، بیروت: دار الذخائر، چ اول [بیتا]؛
7. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق: أحمد عبد الغفور عطار، بیروت: دار العلم للملایین، 1376ق؛
8. حر عاملی، محمد بن الحسن، هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة (ع)، مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، 1412ق؛
9. راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، طلیعة النور، 1427ق.
10. ریچلز، جیمز، «خودگروی روان‌شناختی و اخلاقی»، ترجمه ایرج احمدی، فصلنامه رهنمون، شماره 7و8، 1383ش؛
11. زبیدی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الفکر، 1414ق؛
12. سیدی، سید حسین و علی رفیعی، «معناشناسی ایثار در قرآن کریم»، مجلۀ علمی ـ پژوهشی انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، شماره 32، پاییز 1393ش.
13. شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1417ق؛
14. صادقی، هادی و محمدامین خوانساری، «دگرگروی اخلاقی: منظری قرآنی»، فصلنامه علمی پژوهشنامه اخلاق، دوره ۹، شماره ۳۲، تابستان ۱۳۹۵، صص7-36.
15. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة [بیتا]؛
16. طبرسی، الفضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1415ق؛
17. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق: صدقی جمیل العطار، بیروت: دار الفکر، 1415ق؛
18. طوسی، محمد بن الحسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: أحمد حبیب قصیر العاملی، قم: مکتب الاعلام الإسلامی، 1409ق؛
19. عبادیان، محمود، «آزادی، خودآگاهی و هویت؛ نظریه آزادی و هویت در اخلاق (پرسش انگیز) کانت»، دو فصلنامه حقوق بشر، سال سوم، شماره 2 (پیاپی 6)، پاییز و زمستان 1387ش؛
20. عروتی موفق، اکبر، «بررسی جایگاه ایثار در نظریه خودگرایی روان‌شناختی و ارزیابی آن با آموزه‌های اخلاقی قرآن»، پژوهشنامه اخلاق، شماره 52، تابستان 1400ش، ص28-43.
21. فخر رازی، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، چ سوم، [بی‌جا]؛
22. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تحقیق: مهدی المخزومی و إبراهیم السامرائی، مؤسسة دار الهجرة، 1409ق؛
23. قرطبی، محمد بن أحمد، الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1405ق؛
24. قطبی، ثریا و فریده داودی‌مقدم و بیتا عزیزی، «تحلیل عناصر معنایی واژه اخلاقی ایثار در قرآن کریم»، پژوهش‌های اخلاقی، سال ششم، شماره چهار، تابستان 1395ش.
25. کاشف الغطاء، محمدحسین، تحریر المجلة، نجف: المکتبة المرتضویة، 1359ق؛
26. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری، طهران: دار الکتب الإسلامیة، 1363ش؛
27. مردانی ولندانی، مریم، «رابطه نوع دوستی با دینداری و جهت‌گیری مذهبی»، فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی، دوره 11، شماره 39، خرداد 1394، صص165-183.
28. مصطفوی، سید محمدکاظم، فقه المعاملات: بحوث إستدلالیة حول المعاملات المالیّة، قم: مؤسّسة النشر الإسلامی، 1423ق؛
29. مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تهران: صدرا، 1379ش؛
30. ------، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران: صدرا، 1382ش؛
31. مغنیة، محمد جواد، التفسیر المبین، قم: مؤسسة دار الکتاب الإسلامی، چ دوم، 1403ق؛
32. مغنیة، محمدجواد، التفسیر الکاشف، بیروت: دار العلم للملایین، 1981م؛
33. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1374ش؛
34. منصوری، ستاره، دانشجویان و دگرخواهی: مطالعه کیفی دگرخواهی در بین دانشجویان دانشگاه گیلان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه گیلان، 1396ش؛
35. یونسی، حمیدرضا و زهرا فیضی و لیلا خسروی مراد، «مفهوم قرآنی ایثار و کارکرد آن در نظم اجتماعی سنتی و مدرن»، پژوهشنامۀ قرآن و حدیث، شماره 31، پاییز و زمستان 1401ش؛
36. Bar-Tal, D., “Altruistic Motivation to Help: Definition, Utility and Operationalization”. Humboldt journal of social relations, 1986, 13.
37. Baumeister, R. F. and Vohs, K. D., “Encyclopedia of social psychology” V 1. SAGE Publications, California, 2007.
38. Bell, K, ed, “Open Education Sociology Dictionary: Altruism.” Accessed June 14, 2021. https://sociologydictionary.org/altruism/.
39. Borgatta, E F & Montgomery, R J.V., “Encyclopedia of Sociology” V 1. Macmillan Reference USA, New York, 2000.
40. Chilton, B., Altruism in World Religions, United States: Georgetown University Press, 2005.
41. Crysel L, Zeigler-Hill V & Shackelford T.K., “Encyclopedia of Personality and Individual Differences: Altruism”, Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-319-24612-3_1775
42. Hastings, J., “Encyclopedia of religion and ethics” V 1. Charles Scribner's Sons, New York, 1908.
43. Irani, A S., “Positive Altruism: Helping that Benefits Both the Recipient and Giver.” Master of Applied Positive Psychology (MAPP) Capstone Projects, 2018.
44. Monroe, K., “The Heart of Altruism: Perceptions of a Common Humanity”. PRINCETON, NEW JERSEY: Princeton University Press, 1996.
45. Post, S G., “Unlimited love: altruism, compassion, and service.” Pennsylvania, Templeton Foundation Press, 2003.
46. Ritzer, G., “The Blackwell Encyclopedia of Sociology.” Blackwell Publishing, 2007.
47. Zarghi, Masoumeh and Mustafa Bolghan-Abadi, “The Altruism Trait: The Role of Religiousness”, Journal of Religion and Health, 2021 Apr, 60(2).
Volume 4, Issue 1
September 2025Pages 312-346
- Receive Date 22 June 2025
- Revise Date 11 September 2025
- Accept Date 19 September 2025