An Analytical Study of the Moral and Social Principles Governing Collective Interactions in the Qur’anic Verses: A Qur’anic Approach to Social Purification
Document Type : مقاله پژوهشی
Authors
1
Assistant Professor, Department of Qur'anic and Hadith Sciences, Alameh Askari International University, Tehran, Iran.
2
Ph.D. Student in Qur’anic and Hadith Sciences, Alameh Askari International University, Tehran, Iran.
Abstract
Social purification (tazkiyah ijtimāʿī) in the Qur’anic worldview is a multidimensional process that begins with the refinement of the individual self and culminates in the reformation of the moral and structural foundations of society. Employing the thematic content analysis method and focusing on the contextual coherence (siyaq) of the verses, this
study identifies and analyzes three main strategies for realizing social purification. The first and most fundamental strategy is “enhancing the integrity of social interactions,” which is grounded in mutual trust, respect for individual rights and boundaries, control of one’s gaze, and avoidance of suspicion and encroachment upon others’ rights. This approach forms the core of human relationship reform and ensures collective peace and moral soundness. From the Qur’anic perspective, it serves as the primary context for both the emergence and prevention of moral deviation within society.
The second strategy is “social guidance and collective moral education,” highlighting the crucial role of divine pedagogical systems—prophets, and Qur’an-based educational institutions—in cultivating socially responsible behaviors and strengthening ethical values. Such organized guidance establishes the foundation for moral growth and the sustainability of purification at the societal level. The third strategy is “promoting the spirit of generosity and charity,”
which functions as an effective means of countering the internal roots of social corruption, such as greed and materialism. It fosters social justice, reduces economic disparities, and strengthens communal solidarity. The findings indicate that social purification in the Qur’an is a multi-layered and coherent process that simultaneously pursues the reform of social relations, educational guidance, and moral reinforcement—ultimately paving the way for a balanced, ethical, and God-centered society.
study identifies and analyzes three main strategies for realizing social purification. The first and most fundamental strategy is “enhancing the integrity of social interactions,” which is grounded in mutual trust, respect for individual rights and boundaries, control of one’s gaze, and avoidance of suspicion and encroachment upon others’ rights. This approach forms the core of human relationship reform and ensures collective peace and moral soundness. From the Qur’anic perspective, it serves as the primary context for both the emergence and prevention of moral deviation within society.
The second strategy is “social guidance and collective moral education,” highlighting the crucial role of divine pedagogical systems—prophets, and Qur’an-based educational institutions—in cultivating socially responsible behaviors and strengthening ethical values. Such organized guidance establishes the foundation for moral growth and the sustainability of purification at the societal level. The third strategy is “promoting the spirit of generosity and charity,”
which functions as an effective means of countering the internal roots of social corruption, such as greed and materialism. It fosters social justice, reduces economic disparities, and strengthens communal solidarity. The findings indicate that social purification in the Qur’an is a multi-layered and coherent process that simultaneously pursues the reform of social relations, educational guidance, and moral reinforcement—ultimately paving the way for a balanced, ethical, and God-centered society.
Keywords
1. قرآن کریم
2. نهج‌البلاغه
3. ابن فارس، احمد(1404ق): مقاییس اللغه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
4. ابن منظور، محمد بن مکرم(1405ق): لسان العرب، قم: ادب الحوزه.
5. باردن، لورانس، (1375). تحلیل محتوا، ترجمه ملیحه آشتیانی و محمد یمنی دوزی، دانشگاه شهید بهشتی.
6. ترکمانی، حسینعلی؛ بیگدلی، رمضانعلی(1394): معناشناسی تزکیه در قرآن کریم با رویکردی بر مولفه‌های تربیتی، آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، ش 1، ص 109–124.
7. جانی‌پور، محمد؛ شکرانی، رضا(1392): رهاوردهای استفاده از روش تحلیل محتوا در فهم احادیث، پژوهش‌های قرآن و حدیث، قم.
8. جلیل اوغلی، جلیل(1389): تقدم و تأخر تزکیه و تعلیم در قرآن با استناد به منابع تفسیری، رشد آموزش قرآن ، ش 31، ص 42–46.
9. حویزی، عبدعلی بن جمعه(۱۴۱۲ق): نور الثقلین، ج۱، ص۳۴۹، قم، انتشارات اسماعیلیان.
10. سعیدی حسینی، معصومه‌السادات(1398): تحلیل محتوای مفهوم توکل در قرآن کریم، تهران: دانشگاه الزهرا(س).
11. سلیمی، علی؛ رحیمی‌پور، سارا(1391): جایگاه، اهمیت و رابطه میان تزکیه و تعلیم در مباحث تربیتی قرآن کریم، پژوهشنامه معارف قرآنی ، ش 9، ص 51–66.
12. صدر، سید موسی(1389): روش تزکیه از نگاه قرآن، پژوهش‌های قرآنی، ش 61، ص 22–41.
13. طباطبایی، سید محمدحسین(1374):المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلام.
14. طبرسی، فضل بن حسن(1431ق): مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه.
15. طوسی، محمد بن حسن( بی‌تا): التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
16. عاملی، محمد بن حسن(1409): وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسه آل‌البیت.
17. عترت‌دوست، محمد(1398) : روش‌شناسی فهم حدیث در فرآیند سه‌گانه تحلیل متن، تحلیل محتوا و تحلیل گفتمان، تهران: حدیث‌پژوهی.
18. فراهیدی، احمد بن خلیل(1410): العین، بی‌جا: مؤسسه دارالهجره.
19. فلاح‌پور، مجید(1390)، معنا و مفهوم تزکیه در قرآن، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ش 11، ص 43–60.
20. فیروزجائیان، علی اصغر؛ هاشمی(1395): سیدضیاء، قانون گریزی به مثابه آنومی اجتماعی، مطالعات امنیت اجتماعی،شماره 47، 81-106.
21. فیروزفر، علیرضا؛ نصیری، جواد؛ فیروزفر، سمیه(1393): رویکرد قرآن و عرفان به معنا و مفهوم تزکیه، عرفان اسلامی، ش 39، ص 173–192.
22. فیروزمهر، محمدمهدی(1396): روش‌های کلی تزکیه‌ی نفس از نگاه علامه در المیزان، مطالعات اخلاق کاربردی، ش 25، ص 35–55.
23. قرائتی، محسن(1388):تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
24. قمی مشهدی، محمد(1420ق): تفسیر کنزالدقائق، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
25. قهرمانیان، مریم؛ حسینی‌زاده، سید علی(1390): تحلیل و معناشناسی تزکیه و تهذیب در آیات قرآن با تأکید بر تفسیر المیزان، مطالعات تفسیری، ص 9–24.
26. کریپندورف، کلاوس(1387): مبانی روش‌شناسی تحلیل محتوا، ترجمه هوشنگ نائینی، تهران: روش.
27. مجلسی، محمدباقر(1403ق):بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة.
28. محمدی، صیاد؛ جلال‌پور، شیوا؛ یوسفی، بهرام؛ عامری گلستانی، حامد(۱۴۰۱): بررسی رابطه بین استفاده از شبکه‌های اجتماعی نوین با آگاهی سیاسی و آنومی اجتماعی در شهروندان استان ایلام، جامعه، فرهنگ و رسانه، شماره ۴۴ (ب)، صص ۱۱۹––۱۴۴.
29. محمدی‌مهر، غلامرضا(1389): روش تحلیل محتوا (راهنمای عملی تحقیق)، تهران: گنجینه علوم انسانی: دانش‌نگار.
30. مطهری، مرتضی(1362): فطرت، تهران، انجمن اسلامی دانشجویان دانشکده عمران.
31. مراغی، احمد مصطفی( بی‌تا): تفسیر المراغی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
32. مصطفوی، حسن(1416ق): التحقیق فی کلمات القرآن، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
33. مکارم شیرازی، ناصر(1371): تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
34. -------------(1373): ترجمه قرآن، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، نوبت چاپ دوم.
35. ------------- (1384): نهج البلاغه با ترجمه فارسى روان، تهیه و تنظیم: محمدجعفر امامى و محمدرضا آشتیانى، قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، نوبت چاپ اول.
36. هولستی، اولی رادولف(1391):تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی، ترجمه نادر سالارزاده امیری، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی،.
37. یاراحمدی خراسانی، مهدی (1394):نظریه های بی سازمانی اجتماعی. پایگاه جامع مدیریت.
Volume 4, Issue 1
September 2025Pages 156-185
- Receive Date 12 May 2025
- Revise Date 30 May 2025
- Accept Date 18 October 2025